Шырынды жемістер

Жеміс-жидек өсіру

Жеміс-жидек өсіру — жеміс ағаштарының морфологиялық құрылысы, өсуі, дамуы, көбеюі, жемістенуі және агротехникасы туралы ғылым.

Қазақстандағы қалыптасуы

Қазақстанда жеміс-жидек өсіру XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап жүйелі түрде дами бастады. Алдымен аймақтық тәжірибе станциясы ашылып, кейін Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының қарамағына берілді.

Институттар мен ғылыми база

1959 жылы Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты құрылды. Осы кезеңнен бастап жеміс-жидек дақылдарын зерттеу, сұрыптау және технологияларды өндіріске енгізу жұмыстары кеңейе түсті.

Гендік қор және коллекциялар

Қазақстанда жеміс-жидек дақылдарының гендік қорын қалыптастыру мәселелері зерттелді (А.Н. Кацейко, М.П. Левина, А.Д. Виновец, Н.Ю. Нұртазина, М.Т. Нұртазин және т.б.). Орта Азиядағы ең ірі коллекциялардың бірі жасалып, жеміс және жидек дақылдарының 3000-нан астам сорты жинақталды.

Зерттеу бағыттары және енгізілген технологиялар

Көбейту әдістері мен технологиясы: К.Г. Карычев, И.П. Савеко.
Таулы және жазық бақтардағы қарқынды технология: А. Жанғалиев, И.С. Голованов, Ю.Л. Кудасов, Е.Г. Раузин, А.С. Куцуков.
Түзуші тіндер арқылы өсіру: С.Г. Долгих, Н.П. Клоконос.
Жидек дақылдарын өсіру технологиясы: С.Н. Олейченко.
Топырақ құнарлылығы және бақ агроценозы: Г.П. Адрианова, Е.М. Коваленко.
Қорғау шаралары (ауру, зиянкес, арамшөп): М.М. Исин, Г.Н. Қайырова.
Суару жүйелері: В.Х. Арст, А.И. Бондарцев.
Механикаландыру: Ж. Мағажанов.

Сонымен қатар құрамы реттелетін ауада жемістерді ұзақ сақтау (В.П. Гудковский, Т.Л. Урюпина) және жеміс шикізатын өңдеу (Д. Ізбасаров) технологиялары әзірленіп, өндіріске енгізілді.

Институт шығарған шамамен 15-ке жуық жеміс-жидек сорты Қазақстанның әртүрлі аймақтарында аудандастырылды.

Жемістер: түзілуі және жіктелуі

Өсімдік гүлдеп болғаннан кейін ұрықтанған аналықтың жатыны жеміске айналады. Жеміс түзілуіне жатынмен бірге гүлдің басқа бөліктері де қатысуы мүмкін. Жеміс қабырғасы сыртқы, ортаңғы және ішкі қабаттардан тұрады; бұл қабаттардың жиынтығы жеміс серігі деп аталады.

Шырынды жемістер

Шырынды жемістердің шырыны мол, жұмсақ болады. Олар жидек, жидек тәрізді және сүйекті шырынды жемістерге бөлінеді.

Жидек

Сыртқы қабығы жұқа, жұмсақ, ішінде тұқымы көп болады. Мысалдар: қызанақ, қарлыған, алқа, жүзім, қарақат, картоп, баклажан.

Жидек тәрізді (гесперидий)

Көп ұялы, көп тұқымды. Сыртқы қабатында эфир майы көп болып, сары не қызғылт-сары түсті келеді; ортаңғы қабаты борпылдақ, ақшыл; ішкі қабаты етті әрі шырынды. Мысалдар: апельсин, мандарин, лимон.

Асқабақ тәрізді жемістер

Асқабақтар тұқымдасында жидек тәрізді деп қарастырылғанымен, жеке топ ретінде аталады. Мысалдар: қияр, қарбыз, қауын, асқабақ.

Алма жеміс (помологиялық тип)

Алма жемісінің түзілуіне жатыннан бөлек гүлтабан, тостағанша мен күлтенің түбі, сондай-ақ аталықтың төменгі бөлігі қатысады. Алма 5 ұялы жатыннан дамиды, ішкі бөлігі қаттырақ, әр ұяда әдетте 2 тұқым болады; сыртқы қабаты шырынды. Бұл топқа алма, алмұрт, беже және т.б. жатады.

Сүйекті шырынды

Сыртқы қабаты жұқа, ортаңғы қабаты қалың етті әрі шырынды, ішкі қабаты қатты сүйектенген. Бір тұқымды болады. Мысалдар: шие, алхоры, өрік, шабдалы.

Сүйекті жемістердің құрғақ түрлері де кездеседі: бадам, грек жаңғағы, кокос пальмасы.

Құрғақ жемістер

Құрғақ жемістердің қабығы қатты, сүректенген, кебу болады. Түрлерінің құрылысы мен ашылу тәсілі әртүрлі.

1) Бұршаққап

Бір ұялы, бір немесе бірнеше тұқымды. Піскенде екі жігі өздігінен ашылып, тұқымы шашылады (асбұршақ, беде).
2) Бұршаққын

Қос ұялы, ішінде ұзынша тартылған жұқа пердесі болады, тұқымдар соған бекиді. Піскенде екі жақтауы төменнен бастап қақырайды (қырыққабат, шомыр, шалқан). Ұсағы — бұршаққынша.
3) Қауашақ

Бір, үш, бес немесе көп ұялы, көп тұқымды. Қақырау жолы түріне қарай өзгереді: меңдуанада қақпақшасы ашылады; сасық меңдуана, сүттіген, шегіргүл, қызғалдақта жіктері бойлай жарылып ашылады.
4) Қанатты жеміс

Жеміс серігінің бір бөлігі жұқарып, қанатқа айналады. Жел арқылы таралады (үйеңкі, шегіршін, қайың, шаған және т.б.).
5) Дәнек

Бір тұқымды; тұқымы жеміс серігімен тұтасып бірігіп кеткен. Мысалдар: бидай, жүгері, арпа, тары, күріш.
6) Тұқымша

Дәнектен айырмасы — жеміс серігі тұқыммен бірігіп кетпейді. Көбіне үлпек айдаршасы болады (бақбақ, күнбағыс, қалуен, өгейшөп, таусағыз, кекіре).
7) Жаңғақ

Жеміс серігі ағаштанып қатаяды, тұқымдары жеміс серігімен бірікпей бос жатады (емен жаңғағы, жаңғақша және т.б.).
8) Жинақталған жемістер

Бірікпеген күрделі көп аналықтардан түзіледі. Құлпынай (клубника) мен итмұрын сырттай шырынды көрінгенімен, құрғақ көп жаңғақшалы жинақталған жеміске жатады: жаңғақшалар шырынды гүлтабанының ішінде жеке-жеке орналасады.

Таңқурай мен бүлдірген (ежевика) — көп сүйекті жинақталған жемістер (көп сүйектері шырынды гүлтабанда жинақталады).

Сәбіз, балдырған, аскөк, жалбыздың жемістері бөлшекті жаңғақша деп аталады. Ананас, тұт, інжір — гүлшоғырдан түзілетін біріккен жемістер (соплодия).

Қазақстанда өсетін жеміс дақылдарының сорттық ерекшеліктері

Жеміс шаруашылығында сорттың маңызы ерекше. В.И. Мичурин өз еңбектерінде ағаштың жыл сайын жоғары өнім беру қабілетін бағалы сорт белгілерінің бірі ретінде бірнеше рет атап көрсеткен.

Көкөніс шаруашылығында төмен өнімді немесе төзімсіз сорттарды салыстырмалы түрде тез алмастыруға болады, ал бау шаруашылығында сорт таңдауда жіберілген қателікті кейін түзету қиын. Сондықтан бақ отырғызарда сорттарды дұрыс іріктеу — шешуші мәселе.

Сортты бағалаудағы негізгі көрсеткіштер

Қысқа төзімділік және жалпы бейімделгіштік.
Жеміс беру кезеңінің қолайлылығы (ерте, орташа, кеш).
Өнімділік және тұрақтылық.
Жеміс сапасы: ірілігі, түсі, дәмі, тасымалдауға жарамдылығы, сақталғыштығы.

Алма мен алмұрт: пісу мерзімі бойынша

Алма мен алмұрт сорттары әдетте ерте пісетін, орташа және кеш пісетін болып бөлінеді; сондай-ақ күздік және қыстық сорттар ретінде қарастырылады. Жаздық сорттар көбіне отырғызылғаннан кейін 3–4 жылдан соң өнім бере бастайды. Толық жеміс беру кезеңі шамамен 15–20 жылдан кейін қалыптасады, ал 30–35 жылдан соң ағаштардың қартаю белгілері байқалады.

Жаздық сорттар

Анис бархатный, Белый налив, Грушовка московская, Июльское, Мальт багаевский, Пеструшка (Конфетное), Раннее колхозное, Суйслеппер, Яндыковское, Мельба, Кальвиль уральский румянный.

Күздік сорттар

Боровинка, Мильтон, Осеннее полосатое (Штрейфлинг), Ренет казахстанский, Славянка, Ефимовское, Заря Алатау, Исилькульское, Любимец, Пепинка алтайская, Пепинка литовская, Ренет Бурхардта, Ренет золотой Писгуда.

Күздік-қыстық сорттар

Алма-Атинское зимнее, Антоновка новая, Бабушкино, Бельфлер алмаатинский, Золотое Грайма, Грушовка верненская, Заилийское, Зимнее банановое, Красный железняк, Мекинтош, Пармен зимний золотой, Пепин шафранный, Ренет орлеанский, Северный синап, Ренет Симиренко, Розмарин белый, Румянка алма-атинская және т.б.

Тұқымдар мен сорттарды іріктеу: әр облысқа климат жағдайына қарай ұсынылған стандартты сорттарды негізге алу қажет. Пісу мерзімі, қолдану бағыты және сақталу мүмкіндігі ескерілуі тиіс. Қыстық сорттарға жеткілікті орын беру тиімді.

Стандартты сорттарды іріктеу тәртібін сақтамау немесе бір сортты шамадан тыс көбейту өнімді жинау, сақтау және өңдеу кезінде қосымша қиындықтар туғызады. Жеке бақ учаскесінде де тұқымдар мен сорттардың теңгерімін сақтау маңызды.

Жеміс дақылдарының аудандастырылуы

Оңтүстік аймақтар

(Қызылорда, Шымкент)

Алма: Розмарин белый, Пармен золотой зимний, Ренет Симиренко, Кандиль синап, Ренет Орлеанский, Золотое Грайма, Белый налив, Бойкен, Ренет Ландсберга, Апорт, Ренет Бурхардта, Пеструшка, Суйслеппер.

Алмұрт: Лесная красавица, Любимица Клаппа, Вильямс, Бере Боск, Фердинанд, Жозефина Мехельнская.

Алхоры: Шабдалы алхорысы, Ренклод зеленый, Венгерка итальянская және домашняя, Екатерининская, Анна Шпет, Виктория.

Шие/қызыл шие: Любская, Шпанка крупная, Дрогана желтая, Бычье сердце.

Қызылорданың солтүстік аудандары үшін: алма — Титовка, Грушовка московская, Ренет курский золотой, Мичуриндік сорттар (Бельфлер-китайка, Пепин шафранный, Кандиль-китайка); алмұрт — Лимонка, Бессемянка, Бере зимняя Мичурина; алхоры — ерте пісетін қызыл алхоры, Канадская; шие — Владимирская, Растунья.

Оңтүстік-шығыс аймақтар

(Жамбыл, Алматы, Талдықорған)

Алма: Зеленка, Грушовка верненская, Бернское розовое; Талдықорған үшін — Суйслеппер, Пеструшка, Ренет Бурхардта, Апорт, Белый налив, Титовка, Ренет золотой курский, Антоновка, Заря Алатау, Румянка алма-атинская, Голден Делишес.

Алмұрт: Лесная красавица, Зеферена Грегуар, Талгарская красавица; қосымша сынақта — Бессемянка, Бере зимняя Мичурина.

Алхоры: Ренклод прозрачный, Ренклод Альтана, Венгерка ажанская, Марковтың алхорысы, Тәтті қара алхоры.

Шие/қызыл шие: Любская, Шпанка крупная, Владимирская, Остгейм Гриоты, Дрогана желтая; Талдықорған үшін — Растунья, Плодородная Мичурина.

Солтүстік-шығыс және батыс аймақтар

(Семей, ШҚО, Павлодар, Қарағанды, Целиноград, Көкшетау, СҚО, Қостанай, Орал, Гурьев, Жезқазған, Маңғышлақ)

Алма: Анисик омский, Уралец, Желтый налив, Таежное, Хорошавка, Фермская, Китайка анисовая, Ефремовское, Красноярский гибрид, Крупноплодная Китайка, Китайка золотая ранняя, Каргас.

Батыс облыстарда қосымша: Анис, Грушовка московская, Мальт, Боровинка, Титовка, Яндыковское, Бельфлер-китайка, Пепин шафранный, Пепин литовский, Украинка, Шафран-китайка және т.б.

Алмұрт: Лукашов сорттары және Уссурийск алмұртының іріктелген түрлері; батысқа — Бессемянка, Бергамот волжский, Лимонка, Бере зимняя Мичурина.

Алхоры: Уссурийск және Канада алхорыларының іріктелген түрлері, алхоры-шие будандары, Скороспелка, Венгерская домашняя.

Шие/қызыл шие: далалық және құмдық шиелердің іріктелген түрлері, Воилочная вишня; жатаған түрде — Краса Севера, Плодородная Мичурина.

Жеміс сорттарының қысқаша сипаттамасы (алма)

Апорт

(Апорт Александр және қарақызыл Апорт) — Алматы, Талдықорған, Жамбыл және Шымкент облыстарының бірқатар аудандары үшін негізгі сорт. Төсемелі түрде солтүстік-шығыс облыстарда да өсіріледі.

Қысқа төзімділігі: жоғары.
Жеміс салмағы: 500–600 г дейін.
Пісуі: қыркүйектің ортасы.
Сақталуы: қаңтар–ақпанға дейін.
Ескертпе: жел күйігінен қорғау қажет.

Ең жақсы тозаңдандырғыштары: Грушовка верненская, Зеленка, Ренет Ландсбергский, Пеструшка.

Антоновка обыкновенная

Алманың байырғы сорттарының бірі. Қазақстанның батыс облыстарында жиі кездеседі, солтүстік-шығыста төсемелі түрде өсіріледі.

Төзімділігі: суыққа төзімді.
Өнімге кіруі: 6–8 жылдан кейін.
Пісуі: қыркүйектің басы.
Сақталуы: қаңтарға дейін.
Дәмі: қышқыл-тәтті, хош иісті.

Белый налив

Жаздық сорт. Ағашы қысқа төзімді, бірақ солтүстікте көбіне жатаған түрде өсіріледі. Егілгеннен кейін 4–5 жылда жеміс береді.

Пісуі: шілде.
Сақталуы: ұзақ сақтауға жарамсыз.

Ерте пісетін жаздық сорт ретінде құнды.

Грушовка московская

Орталық Ресейдің байырғы жаздық сорты. Қысқа төзімділігі жақсы, мол өнім береді.

Жемісі: майда, сарғылт-қызыл.
Дәмі: қышқыл-тәтті.
Пісуі: шілде.

Піскеннен кейін жемісі тез түсіп қалуы мүмкін.

Ескерту: бастапқы мәтіннің соңғы бөлігі «Пепин шафранный» сипаттамасында үзіліп қалғандықтан, бұл бөлім толық берілмеді. Қаласаңыз, мәтіннің жалғасын жіберсеңіз, сипаттамаларды бірізді форматта толық өңдеп шығамын.