Қараханидтер мемлекетінің саяси жағдайы
Қараханидтер мемлекеті және Қарақытайлар дәуірі: саяси өзгерістердің басталуы
Бұл мәтін Қараханидтер билігі әлсіреген кезеңде Жетісу мен Мәуеренахрда Қарақытайлар (қидандар) ықпалының күшеюін, олардың басқару жүйесін, салық саясатын және мемлекет құлдырауына алып келген оқиғаларды сипаттайды.
Қарақытайлардың Жетісуда орнығуы
1128 жылы Қарахандар әулетінен шыққан Баласағұн билеушісі Арыслан өзіне қысым жасаған қаңлылар мен қарлұқтарға қарсы күресте қарақытайларды көмекке шақырды. Алайда қарақытайлар көсемі Елюй Даши Баласағұнды басып алып, Қарахан әулетінің билеушісін тақтан тайдырды. Осылайша Жетісуда қарақытайлар өз мемлекетін орнатты.
Кейін олар жаулап алу жорықтарын жалғастырып, шекарасын Енесейден Таласқа дейін кеңейтті: қарлұқтарды бағындырды, Шығыс Түркістанды қосты. 1137 жылы Ходжент маңында Мәуеренахр билеушісі Махмудханның әскері талқандалды. 1141 жылы қарақытайлар Салжұқ сұлтаны Санжарға соққы беріп, Самарқандты басып алды.
Самарқандтан кейін Елюй Даши өзін ең жоғары лауазым — гурхан (ұлы хан) деп жариялады. Қайтар жолда гурхан әскері Бұқараны оңай басып алып, Баласағұн аймағына орнықты.
Мәуеренахрдағы саяси тәртіп: вассалдық жүйе
XII ғасырдың 30–40-жылдары қазіргі Оңтүстік Қазақстан жері, Бұқара мен Самарқандты қоса алғанда, Мәуеренахр өңірі қарақытай иелігіне кірді. Қарақытайлар Қарахан әулетін өз боданына айналдырды. Өңірдегі халықтар, соның ішінде түркі тайпалары мен ұлыстары, қарақытай мемлекетінің құрамына енді.
Қарақытайлар бағынған ұлыстардың хандары мен аймақ билеушілерін биліктен бірден тайдырмады. Олар гурханға бодан ретінде бағынды да, жергілікті жерлерде билігін жалғастырды. Қарақытай өкіметі негізінен салық жүйесіне сүйенді.
Түтін салығы
Әр үйден 1 динар мөлшерінде алынатын салық.
Астық салығы
Егін өнімінің оннан бір бөлігі көлемінде жиналды.
Жетісу мен Орта Азияны басып алған кезде қарақытайлар қалалар мен отырықшы қоныстарды қиратуға ұмтылмады. Себебі олар қалалармен және егіншілік аймақтармен сауда жүргізуге мүдделі болды. Бұрыннан қалыптасқан саяси-әкімшілік құрылымды және аймақаралық байланыстарды түбегейлі өзгертпеді.
Әр қалада қарақытайларға тәуелді билеуші отырды: ол гурханға салықтан түскен қаржыны жеткізіп тұрды. Хорезмде алым-салықты гурханның арнайы жіберген адамдары жинаса, басқа аймақтарда бұл міндет жергілікті феодалдарға жүктелді.
Басқару ерекшелігі, қала өмірі және дін
Қарақытай мемлекеттік бірлестігі қалыптасқан сайын патриархаттық-феодалдық басқару қағидалары нығая түсті. Дегенмен жоғары билікті мұраға қалдыруда өзіндік ерекшелік болды: гурхан қайтыс болған жағдайда таққа кейде әйелдердің отыруы кездескен. Бұл жергілікті мұсылман халқы арасында түсінбеушілік пен наразылық туғызды.
Қарақытай билеушілері отырған қалаларда хан сарайларын және будда ғибадатханаларын салдырды; құрылыста Қытайға тән сәулет үлгілері мен өрнектер қолданылды. Қалаларда қолөнер мен сауда дамыды. Көшпелі мал шаруашылығы басым аймақтарда да егіншілік кеңейе бастады: арпа, бидай, тары, күріш өсірілді, сулы жерлерде мақта егілді. Жеміс бақтарында алма, анар, жүзім сияқты дақылдар көбейді.
Түркі халықтарының көпшілігі исламды ұстанды, сонымен бірге будда дінін ұстанушылар және несториандық бағыттағы қауымдар да кездесті.
Билеушілер ауысуы және салық қысымының күшеюі
Елюй Даши 1143 жылы қайтыс болды. Ұлы Иле жас болғандықтан, билікті Дашидың әйелі Табүян басқарды. Жеті жылдан соң Иле әкесінің тағына отырып, 1150–1164 жылдары гурхан болды.
Иле қайтыс болғаннан кейін оның қарындасы Бүсүған 1164–1177 жылдары билік жүргізді. Билігінің соңында ордада саяси өзгерістер күшейіп, Бүсүған өлтірілді. Таққа Иленің ұлы Жилугу келіп, 1213 жылға дейін үстемдік етті.
Жилугу кезеңінде кидан ақсүйектері алым-салықты көбейтіп, халықты аяусыз қанады. Салық саясаты ашық тонауға ұласты: бейбіт қоныстарға шабуыл жасалып, адамдар өлтірілді, тұтқынға алынды, мал-мүлік тоналды. Жаңадан жаулап алынған өңірлерде қарақытай әскерлері көбірек шоғырланып, жергілікті халықтың салық міндеті ауырлай түсті. Салық жинаудағы шектен тыс талаптар бұқараның наразылығын күшейтті.
Әлсіреу және ыдырау
Қысымның күшеюі қарақытай мемлекетін әлсіретіп, Орта Азиядағы иеліктерінен айырылуына әкелді. 1198 жылы Ауған аймағынан шыққан гурид билеушілері қарақытайларға күйрете соққы берді. Көп ұзамай гурханның ықпалынан құтылуға ұмтылған Хорезмде де қарсы қозғалыстар күшейді.
Гуридтерге қарсы күресте қарақытай мемлекетін қолдаудан бас тартқан Хорезмшахы Бұқараны қоршап алып, өз ықпалын арттырды. 1205 жылы қарақытайлар Термезден кетті. Бұдан кейін Самарқанд пен Бұқара билеушілері гурханға қарсы күресте Хорезммен одақтасты.
1210 жылы Хорезмшах Мұхаммед Тараз маңында қарақытайларға ауыр соққы берді. Осы жағдайды Жетісуға көшіп келген наймандар пайдаланып, 1213 жылы қарақытайлардың Жетісудағы иеліктері найман қолбасшысы Күшліктің қолына өтті. Сөйтіп, Қарақытай мемлекеті ыдырап тарады.
Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар
- Қараханидтердің пайда болуының маңызы қандай?
- Қараханид тайпаларының ерекшеліктері қандай?
Ұсынылған әдебиеттер
- Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы, 1994.
- Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. 1992.
- Кадырбаев. Казахстан в эпоху Чингиз хана и его преемников (XII–XIV вв.). Алматы, 1992.
- Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. Москва, 1995.
- Махаева А. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2002.