Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі
XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы
Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің аумақтық кеңеюімен, ішкі басқару мен құқықтық нормалардың орнығуымен, сондай-ақ шаруашылық пен мәдениеттің дамуы арқылы ерекшеленеді.
Негізгі бағыт 1
Этномемлекеттік шекаралардың өсуі
Негізгі бағыт 2
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Негізгі бағыт 3
Шаруашылық пен мәдениет
Этномемлекеттік аумақтың кеңеюі және хандықтың нығаюы
Моңғол шапқыншылығынан кейін қазақ рулары мен тайпалары Жетісу өңірінде алғаш рет бір мемлекет құрамына топтасты. XVI–XVII ғасырларда Қазақ хандығының шекарасы біртіндеп кеңейді. Жерді біріктіру үдерісін жедел жүргізген хандардың ішіндегі ең көрнектілерінің бірі — Жәнібек ханның ұлы Қасым хан.
Қасым хан дәуірі (1511–1523)
Қасым хан тұсында феодал ақсүйектердің қарсылығы әлсіреп, хандықтың әскери қуаты артты. «Тарих-и Рашиди», «Шайбанинама» және өзге де деректер қазақтардың этникалық аумағының негізгі бөліктері дәл осы кезеңде хандық құрамына біріктірілгенін көрсетеді.
Шекаралар
- Батыста — Жайыққа дейін
- Оңтүстік-батыста — Сырдың оң жағалауы, Арал–Маңғыстау аралығы
- Солтүстікте — Ұлытаудан асып жатқан жайлау қоныстары
- Оңтүстік-шығыста — Жетісудың едәуір бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өңірлері)
Орталықтар
Алғашқы саяси-әкімшілік және сауда-экономикалық орталық Сырдария бойындағы Сығанақ болды. Кейін Түркістан қаласы хандыққа өткен соң, астана Түркістанға ауысып, билік Түркістандағы Ақ сарай арқылы жүргізілді.
Маңызды нәтиже
Мемлекеттік бедел өсіп, дипломатиялық байланыстар кеңейді.
Қазақ хандығы Орта Азия хандықтарымен, Еділ бойындағы елдермен, Батыс Сібір хандығымен және Русь мемлекетімен сауда-дипломатиялық қатынас орнатты. Ұлы князь Василий III (1505–1533) тұсында Мәскеумен байланыс жасалып, хандық Батыс Еуропаға да таныла түсті.
Қасым ханның «Қасқа жолы»
Қасым хан қазақ қоғамындағы ежелден қалыптасқан әдет-ғұрып нормаларына сүйенген алғашқы заң жүйесін қалыптастырды. Бұл көшпелі өмір салтына үйлесетін, шариғаттан өзге құқықтық дәстүр ретінде танылды.
Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде: қазақ хандары мен сұлтандарының ішінде Қасым хандай құдіретті ешкім болмағанын атап өтеді.
XVI ғасырдың екінші жартысындағы біріктіру әрекеттері
Қасым хан қайтыс болғаннан кейін сұлтандар мен феодалдардың өзара бақталастығы күшейіп, қолайсыз сыртқы жағдаймен қабаттасқан ішкі алауыздық хандықты әлсіретті. Өзара тартыста Қасым ханның ұлы әрі мұрагері Мамаш қаза тапты.
Әлсіреген хандықты қайта біріктіруге Қасым ханның баласы Хақназар хан (1538–1580) зор үлес қосты. Ол 42 жыл билік етіп, Таһир мен Бұйдаш хандар кезіндегі бытыраңқылықты еңсеруге күш салды.
Өңірлік өзгерістер
1552 ж. Қазан, 1556 ж. Астрахань хандықтарының Ресейге қосылуы Еділ–Жайық аралығындағы саяси тепе-теңдікке ықпал етіп, Ноғай Ордасының ыдырауын жеделдетті.
Ноғай Ордасы факторі
Маңғыт мырзалары арасындағы билік үшін күрес халықты күйзеліске ұшыратты. Осы тұста Қазақ хандығының күшеюі Ноғай ордасындағы бірқатар қазақ тайпаларын өзіне тартты.
Билік сабақтастығы
Хақназардан кейін Шығай (1580–1582), одан соң Тәуекел (1586–1598) билікке келіп, сыртқы саясатта белсенді бағыт ұстанды.
Тәуекел және Есім хандар тұсындағы саясат
Тәуекел хан кезеңінде Ресеймен дипломатиялық байланыс күшейді. Ресейдің мақсаттарының бірі — Қазақ хандығымен одақтасып, Сібір ханы Көшімге қарсы күресу және бұл байланысты Орта Азия хандықтарымен келіссөздерде пайдалану болды.
Тәуекел хан Орта Азияның сауда орталықтарына шығуға ұмтылып, Сырдария бойындағы қалаларды иемденуге белсенді әрекет етті. 1594 жылы ол Мәскеуге Құлмұхаммед бастаған елшілік жіберді. Бұқараны қоршау барысында хан жараланып, қайтыс болды.
Одан кейін Есім хан (1598–1628) билік етті. 1598 жылы Бұқарамен жасалған бітімге сай, өзбектер бұрын тартып алған Сыр бойындағы қалалар мен Ташкент Қазақ хандығына бекітілді. Есім хан бір орталыққа бағынған мемлекет құруды көздеді, алайда бұл бағытқа қарсы күштер де болды.
«Есім ханның ескі жолы»
Есім хан дәстүрлі құқықтық нормаларды нығайтып, қоғамдық тәртіпті реттеуге мән берді. Халық бұл құқықтық жинақты «Есім ханның ескі жолы» деп атады. Есім хан ел ішінде «Еңсегей бойлы — Ер Есім» деген атпен белгілі болды.
Жәңгір хан және жоңғар қаупі
1628 жылы Есім хан қайтыс болған соң билікке Жәңгір хан келді. Халық оны «Салқам Жәңгір» деп атаған. Бұл кезең ойрат-жоңғарлардың күшеюімен тұспа-тұс келді: олар Қазақ хандығына бірнеше рет жорық жасады.
Қақтығыстардың негізгі себептері
- Көшпелі мал шаруашылығы үшін қоныс пен жайылымды кеңейту қажеттілігі
- Сырдария бойындағы сауда орталықтарына бақылау орнатуға ұмтылыс
Ірі шайқастар
Жәңгір хан тұсында жоңғарлармен үш ірі шайқас болды: 1635, 1643, 1652. 1643 жылғы шайқаста қазақ жасақтары маңызды жеңіске жетті.
1643 жылғы шайқас: тактикалық шешім
Жәңгір хан 600 сарбазбен тар жыраға ор қаздырып, бекініс жасайды, ал жасақтың бір бөлігін таудың екінші бетіне жасырады. Қарсылас шабуылға ұмтылған сәтте қазақ жасақтары ту сыртынан соққы беріп, жоңғарларға елеулі шығын келтіреді. Ұрыс аяқталуға таяғанда Самарқан билеушісі Жалаңтөс батырдың 20 мыңдай әскері көмекке келеді.
1652 жылғы кезекті шайқаста Жәңгір хан қаза табады. Бұл дәуірде ішкі саяси жағдай күрделеніп, феодал шонжарлар арасындағы алауыздық күшейді.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Жәңгір ханның ұлы Тәуке хан (1680–1718) тұсында хандық бірлігі күшейе түсті. Қазақ тарихында ол «Әз Тәуке» деп аталып, даналық пен мәмілегерліктің үлгісі ретінде сипатталады. Тәуке хан бір орталыққа бағынған мемлекетті нығайтуға күш жұмсады және хандық кеңес пен билер кеңесінің рөлін арттырды.
Билер институтының күшеюі
Жыл сайын Ташкент маңындағы Күлтөбеде үш жүздің құрылтайы өткізілді. Үлкен дауларды билер кеңесінде Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты беделді тұлғалар шешетін болды. Тәуке хан сұлтандардың ықпалын шектеуге тырысып, қоғамдағы келісім мен тәртіпті билік арқылы бекітті.
«Жеті жарғы»: құқықтық жүйелеу
Тәуке хан тұсында «Жеті жарғы» деген атаумен әдеттегі құқық нормаларының жинағы жасалды. Онда феодалдық құқық тәртібі мен мемлекеттік құрылымның негізгі шарттары жүйеленіп, қазақ қоғамы өмірінің көптеген салаларын қамтыды.
Қамтылған бағыттар
- Әкімшілік нормалар және басқару тәртібі
- Қылмыстық және азаматтық құқық өлшемдері
- Салық түрлері мен міндеткерліктер
- Діни көзқарастарға қатысты ережелер
Тарихи маңызы
«Жеті жарғы» — құқықтық құжат қана емес, көшпелі қоғамның этникалық, шаруашылық және географиялық ерекшеліктеріне бейімделген құнды ескерткіш. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес жағдайында заңдылық пен тәртіпті нығайтуда оның орны айрықша болды.
XVI–XVII ғасырлардағы шаруашылық және басқару жүйесі
Қазақ хандығы көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына негізделген феодалдық мемлекет болды. Далалық өңірлерде патриархалдық-феодалдық қатынастар басым болса, отырықшы егіншілік аймақтарда феодалдық қатынастар орнықты.
Басқарудың дәстүрлі құрылымы
Хандықта облыстық басқарудан гөрі ру-тайпалық (ұлттық) басқару жүйесі қолданылды. Туыстығы жақын түтіндер ауылды, бірнеше ауыл аймақты (ата), аймақтар руды, рулар тайпаны құрады. Қазақ қауымы үш жүзге бөлініп, хандыққа бағынды.
Жоғарғы билік
Хан — азаматтық, әскери, әкімшілік және сот құқығын қолында ұстады.
Өңірлік деңгей
Жүздерді кіші хандар, ұлыстарды сұлтандар, тайпаларды билер басқарды.
Қауымдық деңгей
Руларды ру басылары, аймақтарды ақсақалдар, ауылдарды ауыл ағалары басқарды.
Мал шаруашылығы және көшіп-қону тәртібі
Мал шаруашылығының негізін қой, жылқы, түйе және сиыр құрады. Мал жыл бойы табиғи жайылымда бағылып, маусымдық қоныс ауыстыру тәртібі қалыптасты: жайлау, қыстау, көктеу, күзеу.
Көшіп-қону ауқымы әр өңірде әртүрлі болды: малы көп бай шаруашылықтар (әсіресе Кіші және Орта жүз аймағында) жылына 700–1000 шақырымға дейін қоныс ауыстыра алса, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда жайылымдар жақынырақ орналасқандықтан, көшу ауқымы шағындау болды. Әр рудың өз көш жолы сақталды, оған өзге рулардың қол сұғуына тыйым салынды.
Қой мен жылқы басым болды. Қой еті негізгі ас саналып, сүтінен құрт, ірімшік, сүзбе, айран, сары май дайындалды. Жүн, тері, елтірі тұрмыс пен қолөнердің маңызды шикізаты болды.
Егіншілік, қолөнер және тұрмыс
Оңтүстік Қазақстан ертеден егіншілік мәдениетінің орталығы болды. Сырдария, Арыс, Шу, Талас өзендерінің алқаптарында суармалы егіншілік жақсы дамып, каналдар мен арықтар арқылы жер суландырылды. Арпа, бидай, жүгері егілді. Негізгі құралдар: тесе, кетпен, қарапайым соқа, тіс ағаш, тырма, қол орақ.
Үй кәсібі
Өрмек тоқу, тері илеу, киіз басу кең тарады. Қой жүнінен шидем, текемет, сырмақ жасалды; түйе жүнінен шекпен тоқылды. Тері бұйымдарынан тон, жарғақ киім, кебіс-мәсі, саптама етік тігілді; торсық пен саба дайындалды.
Ұсталық және зергерлік
Ұсталар тұрмыстық сайманмен бірге қару-жарақ та соқты: қанжар, қылыш, семсер, айбалта, найза, жебе, сүңгі. Алтын-күмістен әшекей бұйымдар (білезік, жүзік, сырға, кемер белбеу, ер-тұрман әбзелдері) жасаған шеберлер зергер аталды.
Орман-тоғайлы өңірлерде ағашшылық қолөнері дамыды. Көктемгі күн мен түн теңелетін 22 наурызда Наурыз мерекесін атап өту дәстүрі де кеңінен орнықты.
Мәдениет, дін және әдебиет
XV–XVII ғасырларда қазақтар арасында ислам діні тарады. Дегенмен соғыс-қақтығыстардың жиілеуі және қоғамдық өмірдің ерекшеліктері салдарынан ислам еңбекші қауым арасында бірден терең орнығып кете қойған жоқ: халықтың бір бөлігі тәңірлік нанымдарға жақын сенімдерді ұзақ уақыт ұстанды. Қазақ дүниетанымында отты қасиеттеу де маңызды орын алды.
Ауыз әдебиеті және жыраулық дәстүр
Ауыз әдебиеті кең өріс алды. Халық мұрасын жасаған әрі ұрпаққа жеткізген тұлғалар — ақындар, сал-серілер, жыраулар. Қазақ поэзиясының ірі өкілдері ретінде Шалкиіз (XV ғ.), Доспамбет (XVI ғ.), Жиембет (XVII ғ.) аталады.
Батырлар жыры
«Қобыланды», «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Қамбар» сияқты жырлар тарихи шындықпен сабақтасып, елдік идеяны көтерді.
Әлеуметтік-тұрмыстық дастандар
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қыз Жібек» секілді шығармалар феодалдық-рулық қоғамның болмысын көркемдікпен бейнеледі.
Жазба тарихи мұралар
Халық арасында ана тіліндегі жазба әдебиет көбіне діни және тарихи мазмұндағы кітаптар арқылы тарады. Қазақ тарихына қатысты құнды деректер берген еңбектердің қатарында «Тарих-и Рашиди» және «Жамиғ ат-тауарих» бар.
«Тарих-и Рашиди»
1541–1546 жылдары жазылған. Екі бөлімнен тұрады: біріншісінде Шағатай әулетінің тарихы, екіншісінде XV–XVI ғасырлардағы Шыңжаң, Орталық Азия, Үндістан мен Ауғанстан оқиғалары баяндалады. Еңбекте XV ғасырдың ортасында Батыс Жетісуда Қазақ хандығының құрылуы және қазақ тарихына қатысты көптеген дерек қамтылған.
Авторы — Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551), араб және парсы тілдерін жетік меңгерген тарихшы, әдебиетші; сарай құжаттарын пайдаланған.
«Жамиғ ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы»)
Ерте қазақ тіліндегі тарихи еңбек. Онда қаңлы, жалайыр, қыпшақ, найман, керей, қоңырат, алшын сияқты тайпалардың шежірелері беріліп, Қарахандар дәуірінен бастап 1600 жылға дейінгі оқиғалар баяндалады. Әсіресе XIII–XVI ғасырлар арасындағы ірі тарихи үдерістер, қалалар, қоныстар, хандардың өмірбаяндық деректері мен құқықтық нормалар жөнінде мәліметтер кездеседі.
Авторы — Қадырғали Қосынұлы Жалайыр (1530–1605). Еңбек алғаш рет 1854 жылы Қазанда басылып шыққан.