Үйсіндер туралы деректер
Үйсіндер — ежелден келе жатқан түркі тайпаларының бірі. Олар қазақ халқының қалыптасуына негіз болған тайпалардың қатарына жатады. Қытай жазбаларында «усун» атауы б.з.д. II ғасырдан бастап кездеседі.
Ғұндардың күшеюінен қауіптенген Хань әулетінің билеушісі У-ди Батыс елдерінен одақтас іздеп, Чжан Цянь бастаған елшілікті аттандырды. Елшілік үйсіндер туралы жан-жақты мәлімет жинап, олармен тату көршілік қатынас орнатуды мақсат етті. Б.з.д. 138–126 жылдары және б.з.д. 115 жылы үйсіндерге келген бұл сапарлар Ұлы Жібек жолы бойымен өтетін керуендердің қауіпсіздігіне де ықпал етуге бағытталды.
Қытай деректеріндегі негізгі мәліметтер
- Халық саны: шамамен 630 мың.
- Тұрақты әскері: 30 мың атты жауынгер.
- Соғыс кезінде: 180 мыңға дейін жауынгер шығара алады.
Қытай деректерінде үйсіндердің көздері көк деп сипатталады. Археологиялық зерттеулер де олардың антропологиялық тұрпатында еуропеоидтық белгілер басым болғанын көрсетеді: Іле өзені бойындағы обалардан алынған 50 бас сүйектің 44-інде еуропеоидтық, 6-ында монголоидтық белгілер байқалған.
Мекені мен қоныстары
Үйсіндердің ертедегі мекені туралы деректер Қытайдың «Тарихнама» (Шицзи) және «Хань әулетінің кітабы» (Ханьшу) сияқты еңбектерінде кездеседі. «Ханьшу» дерегінде үйсіндердің байырғы қонысы Дунхуан мен Цилянь-Шань өңірі, яғни қазіргі Ганьсудың оңтүстік-батысы ретінде көрсетіледі.
Б.з.д. 160 жылы үйсіндер Іле өңіріне бұрын қоныстанған юэчжилерді бағындырғаннан кейін осы аймаққа көшіп келеді. Үйсіндердің территориясы батысында Шу мен Талас өзендеріне дейін, шығысында Тянь-Шаньның шығыс сілемдеріне дейін созылып, солтүстігінде Балқаш көлінен оңтүстігінде Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына дейінгі аралықты қамтыған.
Көршілері
Шығысында
Ғұндар
Оңтүстігінде
Шығыс Түркістанның отырықшы халқы
Солтүстік-батысында
Ферғана
Батысында
Қаңлылар
Қытай ғалымы Су Бэйхай мен қазақ ғалымы Ә. Төлеубаевтың зерттеулеріне қарағанда, үйсін мәдениеті Шығыс Қазақстандағы Тарбағатай тауының баурайларына дейін тараған. Үйсіндердің қыстаулары мен жайлаулары Жетісу таулары мен олардың аласа беткейлерінде, сондай-ақ Іле, Шу, Талас өзендерінің аңғарларында орналасқан. Өзен аңғарларында егіншілік жақсы дамыған.
Билеушісі және мемлекеттік құрылымы
Үйсіндердің билеушісі гуньмо (күнби, яғни «күндей биік әмірші») деп аталған. Мемлекетте үштік жүйе болғанға ұқсайды: ел шығыс, батыс және орталық бөліктерге бөлінген.
Астанасы
Астанасы — Қызыл Аңғар (Чигу) қаласы. Бұл бекіністі қала қазіргі Ыстықкөл мен Іле өзенінің оңтүстік жағалауына жақын аумақта салынған деп көрсетіледі.
Археологиялық ескерткіштері
Үйсіндердің археологиялық ескерткіштері Жетісу жерінде кең тараған. Көп жағдайда олар сақ обаларының маңына орналасқан. Көлемі мен биіктігі жағынан үйсін обалары әдетте сақ обаларынан кіші келеді.
Обалардың орташа өлшемі
- Диаметрі: 6–20 м
- Биіктігі: 0,5–1 м
- Үйіндісі: тас пен топырақ аралас төбешік
Ірі обалар
- Диаметрі: 50–80 м
- Биіктігі: 8–12 м
- Көбісі тоналған
Кейбір обалардың етегі немесе төбесіне жақын тұсы айнала ұсақ тастармен көмкеріліп қойылған. Археологтар үйсін обаларын салынған уақытына қарай үш кезеңге бөледі.
Үйсін қорымдарының кезеңдері
1) Ерте кезең (б.з.д. III–II ғасырлар)
Қорымдар солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле салынады; әр тізбекте әдетте 5–6 оба болады (Қапшағай, Өтеген, Қызылауыз, Қызылеспе, Қызылқайнар).
2) Орта кезең (б.з.д. I ғасыр – б.з. I ғасыр)
Қорғандар көбіне жүйесіздеу орналасады, кейде 3 обадан тізбектеліп салынады (Тайғақ, Талғар, Алтынемел, Ақтас).
3) Кейінгі кезең (б.з. II–III ғасырлар)
Қорғандар түгелге жуық тізбексіз, ретсіз салынады. Қабірлер лақатталып қазылған (Шолақжиде, Үңгірқора, Қалқан).
Жерлеу дәстүрі
Жетісу үйсіндері мәйітті шалқасынан жатқызып, басын батысқа қаратып қойған.
Тұрмыс-тіршілігі және шаруашылығы
Үйсіндердің қоныстарының бірі Шу аңғарындағы қазіргі Құлан ауылы маңында болғаны айтылады. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен көтеріліп, едендері балшықпен сыланған. Үйдің ортасында ас пісіретін ошақ орналасқан.
Бұл өңірді мекендеген үйсіндер мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысқан. Мұны қоныстардан табылған ірі қыш ыдыстардың сынықтары, дәнүккіш тастар мен кетпендер дәлелдейді.
Ақтас қонысының ерекшелігі
Алматы облысындағы Ақтас қонысында археологтар тапқан бес тұрғын үй мен қора-жайдың қабырғалары тастан қаланған. Қыстақ маңында егістік болған, ол өзеннен тартылған арық арқылы суарылған.