Дубровский оның сөзін бөліп

Бұдан бірнеше жыл бұрын өз ата-қоныстарының бірінде Кирила Петрович Троекуров дейтін көне орыс шонжары тұратын. Байлығы, ата-тегі және берік байланыстары оны губерниядағы ең ықпалды адамдардың біріне айналдырды. Көрші-қолаң оның қабағын шыттырмауға тырысса, губерния шенеуніктері атын естігеннің өзінде-ақ именетін.

Троекуров бұл мойынсұнуды жұрттың табиғи парызы санайтын. Үйі үнемі қонаққа толы: әркім оның көңілін аулап, даңғаза, кейде шектен шығатын думанына ілесіп жүретін. Шақырған жеріне бармай қалу немесе Покровскоеға келіп тағзым етпеу — ол маңда сирек кездесетін «батылдық» еді.

Троекуровтың күнделікті тірлігі бір сарында болатын: байтақ жерін аралау, ұзақ отырып қонақасы беру, той-думан құру және ара-тұра бір «өрескел озбырлық» жасау. Бұл басбұзарлық көбіне жаңадан таныс адамдарға тиетін; алайда оның ескі достары да көп жағдайда сау қалмайтын.

Дегенмен бір адам бар еді — Андрей Гаврилович Дубровский. Жетпістей жаны бар шағын ғана мүлкі бар, гвардияның отставкадағы поручигі Троекуровтың ең жақын көршісі болатын. Троекуров өркөкірек мінезіне қарамастан, Дубровскийді кедейлігіне қарамай ерекше құрметтейтін: екеуі бір кезде қызметтес болған, әрі Дубровскийдің батылдығын, сөзден қайтпайтын қайсарлығын жақсы білетін.

Дубровский табақтас отырып та өз пікірін жасқанбай айтатын. Мұны жұрт көре алмайтын: біреулер оған еліктеп еркінсуге тырысқанымен, Троекуров оларды қайтадан бас көтермейтіндей етіп «тәрбиелеп» тастайтын. Осылайша, жалпы ережеден тыс қалған жалғыз адам — Дубровский еді.

Бірақ күтпеген бір оқиға бұл тепе-теңдікті бұзып жіберді. Күз басында Троекуров аңға шығуға дайындалды: итшілер мен аңшыларға таңғы беске әзір болу бұйырылды, түскі ас ішетін жерге шатыр мен дала кухнясы жөнелтілді. Қожайын мен қонақтар ит қораға бет алды.

Троекуров одан қабағының қатулығын сұрағанда, Дубровский суық жауап қайырды: «Ит қораңыз керемет, тек адамдарыңыздың тұрмысынан иттердің көрген күні тәуір болып жүрмесе». Бұл сөзді итшілердің бірі ауыр қабылдап, ашықтан-ашық кекесін айтты: «Кейбір жалаңаш дворяндар өз мекенін осы ит үйшіктерінің біріне айырбастаса да, ұтылып қалмас еді — әрі тоқ, әрі жылы».

Қожайын қарқылдап күлді, қонақтар да қосылды. Дубровский сұп-сұр болып, бірақ үн қатпады. Осы сәтте Троекуровқа жаңа туған күшіктер әкелінді; ол екеуін таңдап алып, қалғанын суға тастауға бұйырды. Ал Дубровский көзден таса болып үлгерді.

Кешкі асқа отыра бергенде ғана Троекуров оның кетіп қалғанын білді. Қуып жетіп қайтаруға бұйрық берді: аңшылықта Дубровскийсіз өзі бұрын-соңды шықпағандай еді. Бірақ қызметші қайта оралып, Андрей Гаврилович тыңдамағанын айтты. Ашуға булыққан Троекуров тағы да адам жіберіп, «Покровскоеға қонбаса — өмірбақи араз» деген сәлемін айтқызды.

Бұл хат Троекуровты қатты күйіндірді. Оны ашуландырған нәрсе — тілдің «сөлекет» болуы емес, Дубровскийдің тәуелсіз тұруы, «менің еркім» деуі еді. Ол қаһарланып, кек қайтаруға бекінді.

Аңға бұрынғыша даурықтырып аттанса да, бұл жолы жолы болмады: күні бойы бір-ақ қоян алды. Түскі ас та көңілдегідей шықпады; ашуын аспаздан алып, қонақтарға ақырып-жекірумен болды. Қайтарда әдейі Дубровский жерімен ит жүгіртіп өтті.

Бірнеше күн өтсе де, араздық басылмады. Дубровский Покровскоеға енді аяқ баспады. Троекуровтың балағат сөздері жергілікті дворяндар арқылы Дубровскийге «өңделіп», тіпті молайып жетіп жатты.

Ақыры жаңа жағдай татуласуға қалған аз үмітті де үзді. Дубровский бір күні өз жерін аралап жүріп, қайың орманнан балта дыбысын естіді де, асыға жетіп, ағаш ұрлап жатқан Покровское мұжықтарының үстінен түсті. Мұжықтар қашты, бірақ екеуін ұстап, байлап үйіне алып келді. Дұшпан жақтың үш аты да қолға түсті.

Ашуға булыққан Дубровский қолға түскендерді орманда өздері кескен талдарымен дүре соқтырды, аттарын өз малына қосып, жұмысқа салдырды. Бұл хабар сол күні-ақ Троекуровқа жетті. Ол бір сәтте Кистеневканы күл-талқан етпекке дайын тұрды, бірақ көп ұзамай ойы басқа арнаға бұрылды.

Қақпа алдына тройка тоқтап, былғары фуражка киген, арзан мауыт шинель жамылған кішкентай кісі түсті. Троекуров оның заседатель Шабашкин екенін танып, дереу шақыртты.

Сол күннен бастап Шабашкин даулы істі тынымсыз қуды. Екі апта өтпей Кистеневкаға иелік ету мәселесі бойынша қаладан шақыру қағазы жетті. Андрей Гаврилович аң-таң болып, дереу дөрекілеу жауап жазды: Кистеневка марқұм әкесінен қалған мұра, Троекуровтың мұнда ешбір құқы жоқ, ал жеке меншігіне қол сұғу — жалақорлық әрі бұзақылық деді.

Бұл жауап Шабашкинге майдай жақты: ол Дубровскийдің мұндай іске шорқақ екенін де, қызба мінезді адамды оп-оңай орға жығуға болатынын да аңғарды. Кейін Дубровский сабырға келіп, дәлелдірек жауап жазса да, ол жеткіліксіз болды. Дау созылды.

Ісінің ақтығына сенген Дубровский қатты қауіптенбеді: ақша шашып, параға жүгінуге ниеті де, шамасы да жоқ еді. Ол парақор шенеуніктерді талай әжуалап жүргенімен, дәл өзі жалаға құрбан боламын деп ойламады. Ал Троекуров жақтан Шабашкин судьяларды сатып алып, қорқытып-үркітіп, указты қисық түсіндіруге кірісті.

Сөйтіп 18... жылдың 9 ақпанында қалалық полиция арқылы Дубровскийге земский судьяға келіп, қарарға «риза/риза емес» деген қол қою жөнінде шақыру қағазы келді. Дубровский сол күні-ақ қалаға жүріп кетті. Жолшыбай оны Троекуров басып озып, екеуі тәкаппар кейіппен бір-біріне үнсіз қарады. Дубровский дұшпанының жүзінен зұлым күлкіні аңғарды.