Бір шалдың үш ұлы мен алма ағашы болыпты

Күзет және алғашқы сәтсіздік

Келер жылы шал сақтанып, үлкен ұлын күзетке қояды. Алайда түнде ол ұйықтап қалып, алманы тағы жегізіп қояды. Екінші жолы ортаншы ұлы күзетеді — ол да мүлгіп кетеді.

Үшінші жылы кіші ұлы: «Мен күзетемін», — дейді. Ол ұйықтамай, түні бойы сыбызғысын тартып отырады. Түн ортасында алтын құс келіп, алманы шоқи бастайды. Бала құстың қанатынан ұстай бергенде, құс ұшып кетіп, қолында бір қауырсын ғана қалады.

Жолға шығу және қара тастағы жазу

Екі үлкен ұл мықты атқа мініп, ғажайып құсты іздеп кетеді. Кіші ұлы да рұқсат сұрайды. Әкесі келісіп, оған сары құнанын ерттеп береді.

Жол бойында бала қара тасқа кезігеді. Онда: «Сол жаққа барсаң — өзің өлесің, оң жаққа барсаң — атың өледі» — деп жазылыпты. Сонда құнан тіл бітіп: «Өлсем өлермін, оң жаққа жүр», — дейді.

Қасқырмен кездесуі: қауіптен серікке

Бала тоғайға кіргенде қасқыр тап береді. Бала аттан түсе қашады, ал қасқыр құнанға бас салады. Құнанынан айырылған бала бір терекке тығылып, жылап отырады. Сонда қасқыр: «Қорықпа. Атыңды жедім, енді тілегіңді орындап, барар жеріңе жеткіземін», — дейді.

Бала алтын құсты іздеп жүргенін айтады. Қасқыр: «Үстіме мін де, көзіңді жұм», — дейді. Бала мінеді, көзін жұмады. Қасқыр зымырап жөнеледі.

Алтын құс: бір қателік — бір тұтқын

Қасқыр «көзінді аш» дегенде, бала бір қалаға келгенін көреді. Қасқыр: «Құс мына үйде. Ақырын кір. Аяғынан ұстама, қанатынан қармап ал да шық», — деп ескертеді.

Бірақ бала үйге кірген соң сөзді ұмытып, құстың аяғынан ұстай алады. Сол сәтте аяғындағы қоңырауы сыңғырлап, ханның жігіттері баланы ұстап алады.

Алтын ат: екінші қателік — екінші шарт

Бала қасқырға келіп, ханның талабын айтады. Қасқыр тағы да: «Үстіме мін де, көзіңді жұм», — дейді. Бір уақытта олар басқа қалаға жетеді.

Қасқыр: «Қырық сарайдан кейін бір сарай бар. Сол сарайда алтын жалды ат тұр. Шылбырынан ұстама, жалынан жетелеп алып шық», — дейді. Бірақ бала тағы да ұмытып, шылбырынан ұстаймын деп қолға түседі.

Сұлу қыз және жүректің таңдауы

Бала қасқырға барып, жағдайды айтады. Қасқыр: «Бұл жолы мен өзім барайын», — деп кетеді.

Ханның қызы қырық қызбен бақ ішінде серуендеп жүрген екен. Қасқыр алма ағашының түбіне жасырынып тұрады. Қыздар жанынан өте бергенде, ханның қызын көтеріп алып, балаға әкеледі.

Жолда қыз бен бала бір-бірін ұнатып қалады. Бала қасқырға: «Екеуміз айырылғымыз келмейді, амалын тап», — дейді.

Айла: бейне ауыстыру

Шаһарға келген соң қасқыр кейпін өзгертіп, сұлу қыз бейнесіне енеді. Бала ханға «айтқан қызың осы» деп, әлгі кейіпке енген қасқырды алып келеді. Хан риза болып, алтын жалды атын береді.

Бала кетісімен хан «қызды» үйге кіргізеді. Жанына жақындағанда, қыз жоқ — қасқыр тұр. Хан қорқып, талып қалады. Қасқыр сыртқа қашып шығып, жігітті қуып жетеді.

Бала: «Бұл аттан да айырылғым келмейді», — дейді. Қасқыр келісіп, кейпін өзгертіп алтын атқа айналады. Хан алтын атты алғанына мәз болып, балаға алтын құсты ұстатып жібереді.

Сатқындық: екі ағасының қызғанышы

Хан сол күні аңшыларын жинап, аңға шығады. Бір жазыққа келгенде аттарын тұсап, өздері киік атуға кетеді. Олар кетісімен қасқыр өз бейнесіне қайта еніп, тұсалған аттардың бәрін жеп қояды да, баланы қуып жетеді. «Әрі қарай өздерің жүре беріңдер», — деп сол жерде қалып қояды.

Бала мен қыз ұзақ жүріп, шаршап демалуға тоқтайды. Ұйықтап жатқанда жігіттің екі ағасы жетіп келеді. «Әкеміз ініміз тапқанға бола бізді жек көріп қалады» деп қызғанып, әрі қызға қызығып, інісін өлтіріп, сұлу қызды, алтын құсты және алтын жалды атты алып кетеді.

Қайта тірілу: өлместің суы

Бір күні орманды кезіп жүрген желден жүйрік қасқыр баланың жайын сезіп жетіп келеді. Досының өлігін қарғалар шоқып жатқанын көріп, қарғалардың патшасын ұстап алады: «Өлместің суын әкеліңдер, әйтпесе босатпаймын», — дейді.

Қарғалар өлместің суын әкеледі. Қасқыр суды баланың үстіне себеді. Бала селк етіп: «Ұйықтап қалыппын», — деп атып тұрады. Қасқыр: «Үстіме мін, үйіңе жеткізейін», — дейді.

Ақиқат ашылған сәт

Үйіне келсе, баяғы қызға үлкен ағасы үйленгелі жатыр екен. Бала бір кемпірге: «Үйге кіріп, сыбызғы тартып беруге рұқсат сұрап бер», — дейді.

Кемпірдің сөзін естіген әкесі: «Бәлкім, менің кіші баламның күйін ойнар. Кірсін», — дейді. Бала кіріп, сыбызғы тартады. Сонда қыз: «Мені алған бала — осы! Екеуі мұны өлтіріп, мені осында алып келді», — деп шындықты айтады.