Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне шапқыншылығы
23.02.2014, 16:01
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басы Қазақ хандығы үшін аса ауыр, шешуші кезең болды. Ішкі алауыздық күшейіп, сыртқы күштердің қысымы артты. Солардың ішіндегі ең қауіптісі шығыстағы Жоңғар мемлекеті еді.
Қазақ хандығының дағдарысы және сыртқы қауіп
Үш жүз және саяси бытыраңқылық
Алтайдан Атырауға дейінгі ұлан-ғайыр далада өмір сүрген қазақ халқы географиялық ерекшелікке қарай үш жүзге бөлінді. Қазақ хандығында үстемдік еткен әскери-феодалдық топтар арасында ішкі тартыс күшейді. 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін бір орталыққа бағындыруға бағытталған саясат толық жүзеге аспай, ел ішінде алауыздық тереңдеді.
Тәукенің орнына отырған Болат ханның беделі әлсіз болды. Жүздердегі билік күшейіп, хандар дербестене түсті: Орта жүзде Сәмеке хан (Шахмұхамед), Ұлы жүзде Жолбарыс хан, Кіші жүзде Әбілхайыр хан билік жүргізді. Сұлтандар да өз ұлыстарында жеке билікке ұмтылды.
Жоңғар мемлекеті: құрылуы, әскери күшеюі және шапқыншылық сипаты
Атаудың шығуы және ойрат бірлестігі
«Жоңғар» атауы ойраттардың Шыңғыс хан дәуірінде моңғол әскерінің «сол қанатын» құрағанымен байланыстырылады: моңғолша «зюнгор» — «сол қанат» деген мағына береді. XVI ғасырдың соңында ойраттар бірнеше тайпалық бірлестіктен тұрды: торғауыт, дербет, хошауыт, шорос.
Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес XV ғасырдан басталып, уақыт өте келе саяси-әскери қақтығысқа ұласты.
1635: Жоңғар хандығы
Батур Хунтайшы (1635–1653) тұсында Жоңғар хандығы құрылып, қазақ жеріне қарсы жорықтар жүйелі сипат алды.
1697–1727: Цэван Рабдан
Жоңғар агрессиясы Цэван Рабдан тұсында күшейіп, 1723 жылғы қасіретті шабуылға ұласты.
Әскери жаңару
Иоганн Густав Ренат жоңғарларға зеңбірек құю, баспахана, әріп құю ісін үйретіп, олардың әскери-техникалық артықшылығын күшейтті.
1710–1723: соғыс өрті
Жоңғарлар 1710–1711 жылдары қазақ жеріне басып кірді. 1717 жылы Аякөз өзені маңында қазақтың 30 мыңдық жасағы талқандалды. 1718 жылы Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойындағы шайқастарда да қазақтарға ауыр соққы тиді.
1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар жеті бағытта тұтқиылдан шабуыл жасады. Бұл жыл тарихта жұтпен де есте қалды: ел төл алып, көші-қон қамымен отырған кезеңде соғыс тіпті ауыр тиді.
«Ақтабан шұбырынды»: босқыншылық, қайғы және ұлттық серпіліс
Халық жадындағы атау
Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. Қасіретті жылдардың өшпес ескерткіші ретінде «Елім-ай» зары туды.
Қоныс аудару және адам шығыны
Жоңғарлар Жетісуды ойрандап, Ұлы жүз бен Орта жүздің бір бөлігі Самарқан мен Ходжентке қарай босып кетті. Кіші жүздің бір бөлігі Хиуа мен Бұхараға ығысты. Босқындардың бір бөлігі Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты.
Осындай ауыр кезеңде халық бірліктің қажет екенін айқын түсінді. Елді ұйыстырған хандар, билер, батырлар бой көрсетті.
Елді ұйыстырған тұлғалар
Бұқар жырау толғауларында қазақ батырларының есімдері аталады: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Шақшақұлы Жәнібек, Албан Райымбек, Бәсентин Малайсары, Уақ Баян және басқа да ерлер.
Бірігу және қарсы шабуыл: Ордабасы, Бұланты, Аңырақай
1726: Ордабасы құрылтайы
1726 жылы Ордабасыда үш жүздің игі жақсылары жиналып, жауға қарсы күш біріктіруге келісім жасады. Біріккен қолдың басшысы ретінде Әбілхайыр хан сайланды.
1728: Бұлантыдағы алғашқы ірі жеңіс
1728 жылы Ырғыз өңіріндегі Бұланты өзені бойында («Қара сиыр» аталған жерде) Әбілхайыр бастаған жасақтар Тайлақ батыр, Саурық батырлармен бірге жоңғарларға соққы берді. Бұл жеңіс «Қалмақ қырылған» шайқасы ретінде тарихта қалды.
1730: Аңырақай шайқасы
1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында болған шайқастарда Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай бастаған қазақ жасақтары жоңғарларға ауыр соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» аталып, соғыстағы басымдық қазақ жағына ауысқан кезең ретінде бағаланды. Шуно Дабо бастаған қол Іле бойымен шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды.
Саяси дағдарыстың қайта күшеюі
Жеңістерге қарамастан, Болат хан қайтыс болған соң таққа талас күшейіп, бірлік әлсіреді. Аға хан болып Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, әскерін майдан шебінен әкетті. Сәмеке хан да өз қолын алып кетті. Мұның салдары жоңғарға қарсы қорғаныстың әлсіреуіне ықпал етті.
Абылай ханның дәуірі: әскери әрекет және мәмілегер саясат
Абылайдың қалыптасуы
1711 жылы туған Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болған. Жастай жетім қалып, 1731 жылғы жоңғарлармен шайқаста «Абылайлап» жауға шауып, ерлігімен көзге түсті. Уақыт өте келе ол үш жүздің басын қосып, сыртқы қауіпке бірлесіп қарсы тұру идеясын орнықтыруға күш салды.
1745: Сыр бойы мен оңтүстікті азат ету жорығы
Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғария ішінде тақ үшін тартыс күшейді, ал шығыстан Цин империясы қысым жасай бастады. Абылай осы жағдайды пайдаланып, Сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Қазақ әскері үш топқа бөлінді:
- Бірінші қол: Қанжығалы Бөгенбай (Үмбетей жырау) — Созақ бағыты.
- Екінші қол: Шақшақ Жәнібек (Тәтіқара жырау) — Сырдың төменгі ағысы.
- Негізгі қол: Абылай — Шиелі, Жаңақорған арқылы Түркістан бағыты; қатарында Қабанбай, Баян, Малайсары және басқа батырлар болды.
Екі айға созылған ұрыстар нәтижесінде Жаңақорған, Шымкент маңы тазартылып, Созақ пен Сайрам азат етілді. Цевен Доржи бітім сұрауға мәжбүр болды.
1750: шешуші соққылар
Қазақ жасақтары Тарбағатай мен Жоңғар Алатауы бағытында ілгерілеп, Жоңғар қақпасы маңында жоңғарларға ауыр соққы берді. Бұл кезең жоңғар әскерінің қазақ жерінен біртіндеп шегінуін жылдамдатты.
Мәмілегерлік және теңгерім саясаты
1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржола құлағаннан кейін, Цин империясы Шығыс Түркістанды (қазіргі Синь-Цзян) басып алып, қазақ жерімен шектесті. Қытай тарапынан қысым күшейген тұста Абылай ақсақалдар кеңесін шақырып, соғысты созудың халықты титықтататынын айтып, елшілік байланыс орнатуға кірісті.
Ол Қытаймен бейбіт келісімдер арқылы сауда-экономикалық қатынас жолдарын іздестірді, Ресеймен байланысын да кеңейтті. 1760 жылдары бітімгершілік нәтижесінде қазақтардың Алтай–Қара Ертіс, Тарбағатай, Жоңғар Алатауының шығыс беткейлері мен Іле бойында көшіп-қонуына мүмкіндік туды.
Абылайдың хан сайлануы және мұрасы
1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін Түркістанда өткен жиында Абылай Орта жүздің ханы болып сайланды. Іс жүзінде ол ұзақ жылдар бойғы еңбегімен бүкіл қазақ даласына ықпалы жүрген тұлға ретінде танылды. 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болып, орнына Уәли хан сайланды.
Негізгі әдебиеттер
- 1. Қазақстан тарихы. Очерк. 184–194-бб.
- 2. Қазақстан тарихы (5 томдық). 3-том, 1-бөлім. 1, 2, 3, 6, 7, 8-тараулар.
- 3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 5-бөлім.
- 4. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII–XVIII вв. А., 1991.
- 5. Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. А., 1998.