Көшпелі мемлекеттердің сипаты өңдеу

Үйсін мемлекеті және көшпелі мемлекеттіліктің басталуы

Б.з.д. I—II ғасырлар мен б.з. V ғасырға дейін, шығыстан батысқа қарай Іле өзенінен Таласқа дейін, солтүстіктен оңтүстікке қарай Балқаш көлінен Ыстықкөлге дейінгі кең аумақта Үйсін мемлекеті өмір сүрді. Осы кезеңнен бастап ежелгі түркі тайпалары мекендеген өңірлерде көшпелі мемлекеттердің қалыптасуы мен дамуы айқын үдеріс ретінде көріне бастады.

Түрік қағанаттарында жоғарғы билік қағанның қолында болды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерін толық бақылап, елдің негізгі басқарушы тұлғасы саналды. Қағандар көбіне әскери жорықтар арқылы ықпалын күшейтіп, шекарасын кеңейтіп отырды. Алайда уақыт өте билеуші тайпадан күштірек тайпалар бөлініп шығып, соғыс ісін негізгі кәсібіне айналдырған жаңа саяси күштер бұрынғылардың орнын алмастырып отырды.

Саяси-әлеуметтік және экономикалық құрылым

Көшпелі мемлекеттер өркениетті елдердегідей бұрыннан қалыптасқан әлеуметтік құрылымның көп қырын сақтады. Түркі мемлекеттерінің құрылуына көрші тайпалармен күрес ерекше ықпал етті: әсіресе отырықшы, жер өңдеуші көршілермен әскери қақтығыстар кезінде жекелеген тайпалар тайпалар одағына бірігіп, ішкі байланыстарын нығайтты. Сонымен бірге сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттігі мемлекеттің қалыптасуына объективті себеп болды.

Ерте ортағасырлық мемлекеттерде дәстүрлі рулық-тайпалық ұйым сақталды: патриархаттық отбасы — ру — тайпа — ел. Әр тайпаның өз аумағы болып, жайылымдарды пайдалану мен көші-қон жолдарын бөлу тайпа басшыларының құзырында болды. Үлестік жер мен жайылымды иеленгені үшін тайпа көсемі жоғарғы билеушіге жыл сайын салық төлеп отырды. Қоғамның негізгі бөлігін қатардағы ерікті адамдар құрады.

Әскери-әкімшілік тұрғыдан мемлекет бірнеше үлестік-тайпаға бөлінді, ал кейбір жағдайларда екі қанаттан (бөліктен) тұрды. Тайпалар одағынан мемлекеттік құрылымға өту кезеңінде күшті әскери билік дәстүрі шешуші мәнге ие болды: үлес билеушілері бір мезгілде әрі әскери қолбасшы, әрі әкімшілік басқарушы қызметін атқарды. Әскери және әкімшілік биліктің біріктірілуі билеуші топтың саяси-экономикалық тұрғыдан нығаюына әкелді.

Осы құбылысты Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ, Қарахан мемлекеттерінің тарих сахнасында бірін-бірі алмастырып отыруымен байланыстыруға болады. Сонымен қатар мемлекеттік құрылымдардың ғасырлар бойы жинақталған әлеуметтік-мәдени дәстүрлері де қалыптасты. Аталған этно-саяси бірлестіктер негізінде түркі халықтарының бірігуге, ортақ саяси кеңістікте бас қосуға ұмтылғаны анық байқалады.

Билеуші ақсүйектер арасында қатаң иерархия орнықты: қызмет адамдарынан бастап, әлеуметтік топтардың төменнен жоғары қарай өзара бағыныштылық жүйесі қалыптасты. Қоғам әлеуметтік тұрғыдан ақсүйек тайпаларға және оларға бағынышты тәуелді тайпаларға бөлінді. Бұл бағыныштылық әскери міндеткерлікпен және алым-салық төлеумен қатар жүрді.

Билік мұрагерлігі және мемлекеттілік нышандары

Түрік қағанатында билік лауазымдарының жүйесі 20-дан астам сатыдан тұрды. Жоғарғы билік мұрагерлік жолмен беріліп отырды. Хан мұрагеріне мөртаңба табысталатын; ол мемлекеттіліктің нышаны ретінде қабылданды. Бұл — ерте ортағасырлық мемлекеттердің маңызды белгілерінің бірі.

Көшпелілерде билеушінің бас ордасы мемлекеттік және әкімшілік басқарудың негізгі орталығы болды. Әр үлес билеушісінің де қаған секілді өз сарайы, тұрақты ордасы қалыптасты. Әдетте, ірі үлестік жерлер билеуші әулет өкілдеріне тиесілі болып, олар жоғарғы билеушінің туған-туыстарынан тұрды.

Жоғарғы басшы ішкі тәртіпті сақтауды, шекараны қорғауды, сот үкімдерінің және әдеттегі құқық нормаларының орындалуын қадағалады. Мемлекеттің бүкіл аумағы формальды түрде билеуші әулеттің меншігі саналды, ал мемлекеттік жерге иелік ету құқығы тек жоғарғы билеушіге ғана тән болды.

Салық жүйесі және шаруашылықтың қос негізі

Мемлекетке бағыныштылық көбіне алым-салық төлеумен айқындалды. Қазына жергілікті халықтан, сондай-ақ бағынышты аймақтар тұрғындарынан алынатын салық арқылы толығып отырды. Қазақстан аумағындағы халықтар көшпелі мал шаруашылығымен қатар отырықшы егіншілікпен, саудамен және қолөнермен айналысқаны белгілі.

Отырықшы қоныстардағы тұрғындардың бір бөлігі — кедейленіп, малынан айырылған көшпелілер. Отырықшылыққа көшу үдерісі мүліктік теңсіздікпен тікелей байланысты болды: малынан айырылғандар тұрақты қонысқа орнығып, егіншілік пен қолөнерге көбірек сүйенуге мәжбүрленді. Осыған байланысты көшпелі және отырықшы аймақтардан жиналатын салық түрлері де әркелкі болды.

Ертедегі мемлекеттік бірлестіктердің экономикалық негізі екі шаруашылық-мәдени жүйенің түйісуінен қалыптасты: көшпелі (мал шаруашылығына сүйенген) қоғам және отырықшы-егіншілік қоғам. Осы екі дәстүрді тиімді ұштастыра алған мемлекеттердің бірі — Қарахан мемлекеті.

Көшпелі мемлекеттердің негізгі сипаттары

VI—XIII ғасырлар аралығындағы Қазақстан аумағындағы түркі тілдес халықтардың мемлекеттілігі әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрғыдан төмендегі белгілермен сипатталады:

Пайдаланылған әдебиет