Шымкент - көне қала
Шымкент — көне дәуірден бүгінге дейінгі қала
XIV–XV ғасырларда Сайрамға жақын орналасқан Шымкент қауырт өсіп, тез дами бастады. 1425 жылы жазылған Шарафад-дин Әли Йаздидің «Зафар-нама» еңбегінде Шымкент атауы Сайрам маңындағы қыстақ ретінде аталады. Алайда кездейсоқ табылған тас қару бұл өңірде адамның сонау тас дәуірінде-ақ — ондаған мың жыл бұрын — тіршілік еткенін дәлелдейді.
Археология не дейді?
Ғалымдардың көрсетуінше, бұл жерде андронов мәдениетінің өкілдері дәнді дақылдар — тары мен бидай өсіріп, ірі қара ұстаған, қой баққан. Мыс пен қола металдарынан еңбек құралдарын (балта, пышақ, шалғы), қару-жарақ пен әшекей бұйымдарды жасаған.
Шымкент аумағынан сақ тайпаларына тән қола ұшты жебелер, қанжарлар сияқты қару-жарақтар да табылған. Сақтардың ұрпақтары саналатын кангюйлер б.з.д. I мыңжылдықта Сырдарияның орта ағысында қуатты Қаңлы (Кангюй) мемлекетін құра білді.
Ескі қала мен қорған: қаланың жүрегінде сақталған тарих
Шымкент территориясында бірнеше елді мекен болған. Олардың бір бөлігі қирағанымен, қазіргі автотұрақ аумағында, Шымкент фосфор зауытына жақын тұста және өзге де орындарда табылған нысандар мемлекет қорғауына алынған.
Моңғол дәуірінен кейін Шымкент ірі қалаға айналды. Оның қалдықтары — ескі қаланың қамалы — қаланың орталығында бүгінге дейін жақсы сақталған. Қамал доға тәрізді болып, жер бедерінен шамамен 25 метр биіктікке көтерілген. Доғаның ені 30–45 метр шамасында, бұрыштарында мұнаралар байқалады, ал кіреберіс қақпа оңтүстік қабырғада орналасқан.
«...Бадам өзені бойындағы (қала) биік дөңес басына салынып, жарқабақты биік қабырғасымен көмкеріліп тұр. Қалаға өзен жағынан бір атпен ғана жүріп өтетіндей тар жолмен кіруден басқа амал жоқ. Су қалаға қабырғадан ойып жасалған терезешелерден кіріп, қала ішінен қазылған арналарды толтырады, бірқатарына су диірмені орнатылған. Үйлері қытайлардікі тәрізді, күйдірілген қыш кірпіштен қаланып, терезесіз салынған...»
— Бөлекше Сібір корпусының тілмашы Филипп Назаровтың сипаттамасынан
Қамал тұрған аумақты қазу барысында екі құрылыс ізі анықталған: біреуі XIX ғасырға, екіншісі XVII–XVIII ғасырларға жатады. Табылған қыш ыдыстардың бір бөлігі XVIII–XIX ғасырлармен мерзімделуі ықтимал.
Шымкенттің нақ ортасындағы бұл көне қалашық әлі де терең зерттеуді қажет етеді. Ұлы Жібек жолымен сапарлаған туристер тамашалай алуы үшін нысан қалдықтары консервіленіп, музейлендірілген.
Қала атауының мәні: бір сөз, бірнеше жорамал
Шымкент атауының шығу тегі туралы ортақ, біржақты пікір әлі қалыптаспаған. Кей зерттеушілер оны «қала-бақ», «жасыл қала» деп түсіндірсе, енді біреулер «жердің шымды қабатымен қапталған қала» деген ұғымға жақындатады.
- «Шым» — жердің беткі қабаты, шымды қыртыс.
- «Кент» — қала, шаһар (иран тілдеріндегі «елді мекен» ұғымымен сабақтас).
Кейбір пайымдауларда сөз төркіні көне шығыс тілдеріндегі чиминь (чемень) нұсқаларымен байланыстырылып, «жасыл алқап», «көк жайлау» мағынасын береді делінеді.
1914 жылы Ресей құрамына енуінің 50 жылдығына орай қала атауы Черняев болып өзгертілгенімен, 1921 жылы тарихи атауы қайта қайтарылды.
География және көлік тораптары
Оңтүстік Қазақстан өңірі шығысында Жамбыл, солтүстігінде Қарағанды, батысында Қызылорда облыстарымен, ал оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Шымкент — Орынбор–Ташкент және Түркістан–Сібір халықаралық көлік магистральдары түйісетін маңызды торап. Сонымен бірге Ташкент–Шымкент–Тараз–Алматы және Ташкент–Шымкент–Түркістан–Самара бағытындағы автомагистральдар қаланың байланыс мүмкіндігін кеңейтеді.
Қаланың қазіргі келбеті: халық, аумақ, өндіріс
Шымкент — өнеркәсіп, сауда және мәдениет орталығы. Ресми емес мәліметтерде қаладағы тұрғын саны бұдан да көп болуы мүмкін екені айтылады: бұған тіркеусіз мигранттардың болуы әсер етеді.
2011 жылы қалада 353 өндірістік кәсіпорын тіркелген: 74 ірі және орта кәсіпорын, 243 шағын кәсіпорын, 36 қосалқы кәсіпорын. Көлік жасау, химия, кен өндіру, тағам өнеркәсібі сияқты салалар қарқынды дамып келеді.
Көрікті орындар және мәдени өмір
Шымкент — сауда, мәдениет және өнеркәсіп тоғысқан қала. Мұнда қазақ, славян, өзбек, татар, неміс, еврей, корей, поляк, башқұрт, әзірбайжан және өзге де этностардың мәдени орталықтары жұмыс істейді.
Саябақтар мен демалыс
- Абай атындағы демалыс және мәдениет саябағы
- Кең-баба этнография саябағы
- Дендросаябақ, зообақ, ипподром
- MegaCenter және өзге ойын-сауық орталықтары
Театр және сахна
Өнерсүйер қауым үшін Орыс драма театрының есігі әрдайым ашық. Сахнада қазақ және әлем классиктерінің шығармалары негізіндегі спектакльдер қойылады. Қала мәдени кеңістігінде фестивальдер мен әдеби кездесулер де маңызды орын алады.
Қорытынды: «Үшінші қала» мәртебесіне апарған жол
Шымкент туралы роман, повесть, өлеңдер жазған қаламгерлер аз емес. Қала рухын, табиғи көркін, қонақжай мінезін әр кезеңде әр қырынан танытқан шығармалар бүгін де оқырманын табады.
2011 жылдың тамызында Халықаралық ірі қалалар мен астаналар ассамблеясы Шымкент қаласының басшылығын III халықаралық байқаудың арнайы дипломымен марапаттап, ТМД және ЕврАзЭҚ қалалары арасындағы «ең үздік қала» атағына лайық деп таныды.
Жыл өткен сайын шаһардың сәулеті мен әлеуеті қатар дамып, аумағы кеңейіп, халық саны артып келеді. Осы серпіннің нәтижесінде Шымкент Қазақстандағы Астана мен Алматыдан кейінгі үшінші қала мәртебесін нығайтты.
Ескерту: Мәтіндегі жылдар, халық саны және кейбір статистикалық деректер бастапқы материалдағы көрсеткіштер бойынша берілді.