Қазақша рефераттар

Үйсіндер шаруашылығы

Темір дәуіріндегі Қазақстан: тайпалар, одақтар және алғашқы мемлекеттену

Б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан мен Орта Азияда сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар және сарматтар секілді ірі тайпалар мен тайпалық бірлестіктер өмір сүрді. Олар темірді өңдеуді меңгеріп, әскери ұйымын күшейтті, көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықты дамытты, ал бірқатар өңірлерде отырықшылық пен егіншілік те орнықты.

Дереккөздер

Антикалық авторлар (Геродот, Страбон), парсы сына жазулары (Дарийдің Нақшы-Рүстем жазбалары), қытай жылнамалары және археологиялық қазбалар.

Кезең сипаты

Тайпалық одақтардың күшеюі, алыс-берістің ұлғаюы, әлеуметтік жіктелудің артуы және билік институттарының қалыптасуы.

Сақтар: тайпалық одақтар, саяси тарих және дүниетаным

Сақ бірлестіктері және атаулар

Сақтар қуатты тайпалық одақтар құрды. Антикалық деректерде оларды гректер жиі «скифтер» деп атаған. Сақ одақтарының құрамында массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер және сарматтарға жақын топтар болғаны айтылады.

Парсы патшасы Дарийдің Нақшы-Рүстемдегі жазбалары сақтарды үш топқа бөледі:

  • Парадарайа — «теңіздің арғы бетіндегі сақтар» (Еуропалық скифтер немесе Арал маңы, Сырдарияның арғы беті).
  • Хаомаварга — хаома сусынын әзірлейтін сақтар (Ферғана өңірімен байланыстырылады).
  • Тиграхауда — «шошақ бөрікті сақтар» (Сырдарияның орта ағысы және Жетісу).

Билік дәстүрі және тұлғалар

Сақтар көк Тәңіріне табынып, дүниетанымында табиғат күштерімен байланыс басым болды. Кей деректерде билікте әйелдердің рөлі ерекше көрінеді: Томирис пен Зарина туралы аңыз-әңгімелер соның айғағы. Сондай-ақ сақ әулетінің негізін қалаушы ретінде Алып Ер Тоңға (Афрасиаб) есімі аталады.

Саяси оқиғалар желісі

  • Кир (б.з.б. 558–529) массагеттерге жорық жасап, аңыз бойынша Томирис дәуірінде қаза табады.
  • Дарий I (б.з.б. 521–486) жорықтарын жалғастырып, сақтарды уақытша бағындырғаны айтылады.
  • Грек-парсы соғыстарында сақ жасақтары парсылар жағында болды; б.з.б. 490 ж. Марафон шайқасында да аталады.
  • Александр Македонский (б.з.б. IV ғ. 30-жж.) Орта Азияға басып кіріп, Сырдарияға жетеді; бірақ жағдайлардың қиындығынан Самарқандқа шегінеді. Александр б.з.б. 323 ж. қайтыс болғаннан кейін империя ыдырайды.

Сақ дәуірінің археологиялық ескерткіштері

Сақ кезеңі қорымдарымен, жартастағы суреттерімен, қазына-көмбелерімен және «патша обаларымен» кеңінен танылған. Ескерткіштер өңірлік ерекшеліктерге қарай айқын жіктеледі.

Орталық Қазақстан: Тасмола мәдениеті (б.з.д. VII–III ғғ.)

Бұл мәдениетті зерттеуге Ә. Марғұлан мен М. Қадырбаев үлкен үлес қосты. Тасмола обаларының айрықша белгісі — тас жалдары, «мұрттары». Әдетте үлкен обаға жанаса немесе шығыс бетінде кіші оба орналасып, одан шығысқа қарай доға тәрізді созылған екі тас жал кетеді.

  • Үлкен обада — жерден қазылған қабірде адам жерленеді.
  • Кіші обада — жылқы, ағаш ыдыс-аяқ сияқты қоса салынған бұйымдар кездеседі.

Батыс және Солтүстік Қазақстан: Еділ–Жайық аралығы

Қорымдар әсіресе Үлкен және Кіші өзен бойларында, Қамыс-Самар көлдері маңында, Елек, Шаған, Ембі жағалауларында көп шоғырланған. Кейбір аса ірі обалар орлармен қоршалған. Қабірлер көбіне шығыстан батысқа қарай бағытталып қазылған.

Шығыс Қазақстан: Алтай, Шыңғыстау, Тарбағатай және Шілікті

Мұнда ірі «патша обалары» белгілі, әсіресе Шілікті алқабында. Мәдениет үш кезеңге жіктеледі:

  • Мәйемір (б.з.д. VII–VI ғғ.).
  • Берел (б.з.д. V–IV ғғ.).
  • Құлажүргін (б.з.д. III–I ғғ.).

Мәйемір кезеңінің соңында адамды атпен бірге жерлеу дәстүрі көріне бастайды.

Жетісу және Оңтүстік Қазақстан: Бесшатыр мен Есік

Жетісу — тиграхауда сақтарының негізгі аймағы, ал массагеттер Арал өңірі мен Сыр бойын мекендеген. Іле аңғарынан Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев қорымдары белгілі. Жетісу сақ мәдениеті ерте (б.з.д. VIII–VI ғғ.) және кейінгі (б.з.д. V–III ғғ.) кезеңдерге бөлінеді.

Бесшатыр қорымы

Іле өзенінің оң жағалауындағы Шылбыр өңірінде орналасқан, 31 обадан тұрады. Үлкен обалардың диаметрі 45–105 м, биіктігі 6–18 м. Негізгі мерзімі — б.з.д. V ғасыр.

Есік обасы және «Алтын адам»

Алматыдан шығысқа қарай шамамен 50 км жерде. 1969–1970 жж. зерттелген. Оба диаметрі шамамен 60 м, биіктігі 6 м. Екі қабір анықталған: орталық қабір тоналған, бүйір қабір сақталған.

Бүйір қабірден шамамен 18 жастағы ханзада салтанатты киіммен, қару-жарағымен жерленгені белгілі болды. Қабірден күміс тостаған (26 таңбалы екі жол жазуы бар), биік бас киім-дулыға және алтын әшекейлер табылған.

Есік обасының мерзімі көбіне б.з.д. VI ғасыр деп қарастырылады. Зерттеушілердің бірі — К. Ақышев.

Арал өңірі: хаомаваргалар мәдениеті

Тегіскен, Ұйғарақ және Оңтүстік Тегіскен қорымдары Арал маңы сақтарының мәдениетін сипаттайтын маңызды ескерткіштерге жатады.

Сақтардың шаруашылығы, қоғамы, саудасы және өнері

Шаруашылық негізі

Сақтар мал шаруашылығын егіншілікпен ұштастырды. Жылқы өсіру ерекше орын алды: археологиялық деректер екі типті жылқы болғанын көрсетеді — шомбал, жатаған түрі және шоқтығы биік, сымбатты түрі (көбіне жауынгерлер мінген).

  • Қой шаруашылығы кең тарады; ірі, маңдайы дөңес қойлар қазіргі құйрықты қойларға жақын.
  • Түйе өсіру дамыды; сиырдың көшпелі тіршілікке бейім тұқымы өнімділігі төмен болғанымен төзімділігімен ерекшеленді.

Егіншілік және суару

Қыстау маңындағы егіншілік сақтарды астықпен қамтамасыз етті. Олар тары, арпа, бидай екті. Оңтүстік Сырдария алқабындағы Шірік Рабат, Бәбіш-молла, Баланды секілді қоныстардан егіншілік мәдениетінің іздері табылған.

Металлургия, қолөнер және халықаралық сауда

Металл өндіру мен өңдеу, әсіресе қола құю ісі дамыды. Темір, мыс, қалайы, қорғасын, алтын, күміс өндірілген. Мысалы, Имантау, Жезқазған және Успенск кен орындарында ежелгі өндірістің көлемі жоғары болғаны белгілі.

Сақ шеберлері қанжар, оқ ұшы, сүңгі ұшы, ат әбзелдері, әшекей, айна, қазан және құрбандық ыдыстарын жасады.

«Дала жолы» және байланыстар

Б.з.д. I мыңжылдықтың орта тұсында Еуразия кеңістігінде Батыс пен Шығысты жалғайтын халықаралық сауда дәлізі қалыптасты. Геродот сипаттаған бағыт Қаратеңіз өңірінен Донға, одан Оңтүстік Орал арқылы Ертіске, әрі Алтай мен Қытайға қарай жалғасқан. Бұл жолдың бір бөлігі Қазақстан жерімен өткен.

Қоғамдық құрылым

Кей деректер сақ қоғамында үш әлеуметтік топ болғанын меңзейді:

  • Жауынгерлер — сүңгі, оқ секілді қарумен байланысты.
  • Абыздар — құрбандық дәстүрі, айрықша бас киім.
  • Қауымшылдар — шаруашылықтың негізгі бөлігін атқарғандар.

Билеушілер әскери топтан шыққан; гректер оларды басилевс деп атаған. Билік белгісі ретінде жебелі садақ аталады.

Өнері және мифологиясы

Сақтардың көркемдік тілі ретінде «аң стилі» кең тарады (б.з.д. VII–VI ғғ. қалыптасқан). Жануар бейнелері қару-жараққа, киімге, әшекейге, тұрмыс бұйымдарына түсірілді.

Діни наным-сенімдерінде күн, найзағай, жел-дауыл секілді табиғи күштерге табыну, сондай-ақ жылқының күн мен отпен байланысы туралы мифтер айқын байқалады. Кей түсініктерде Митра, Варуна, Индира секілді құдайлар аталады.

Үйсіндер: Жетісудағы ерте мемлекеттену

Б.з.д. III ғасырдан бастап Қазақстан аумағындағы тайпаларда мемлекеттіктің алғашқы белгілері күшейді. Сақтардың этномәдени мұрагерлерінің бірі саналатын үйсіндер Орталық Азиядан келіп, негізгі қонысын Іле алқабына орналастырды.

Аумағы және саяси ұйымы

  • Батыс шекарасы Шу мен Талас арқылы өтіп, қаңлылармен шектескен.
  • Солтүстігі Балқашқа дейін жеткен.
  • Астанасы Чигучен («Қызыл алқап») Ыстықкөл маңында орналасқаны айтылады.

Үйсін билеушісі гуньмо аталған. Қытай деректерінде халық саны 630 мың, әскер саны 188 мың деп көрсетіледі.

Жазба деректер және Ұлы Жібек жолы

Үйсіндер туралы негізгі мәліметті қытай жылнамалары береді. Б.з.д. II ғасырда Жетісуға Чжан Цянь бастаған елшілік келіп, үйсіндер туралы маңызды деректер қалдырған.

Үйсіндер Қытайдың Орта Азия және әрі қарай Батыс бағыттарымен байланысында елеулі рөл атқарды. Б.з.д. II ғасырда қалыптасқан Ұлы Жібек жолының бір бөлігін бақылауда ұстаған күштердің бірі де — осы үйсіндер.

Археологиялық ескерткіштері мен қоныстары

Жетісу өңірінде үйсіндердің обалары, қорымдары және мекенжайлары зерттелген. Обалардың диаметрі көбіне 6–20 м, биіктігі 0,5–1,5 м; үйінділері топырақ, тас қиыршық немесе аралас материалдан тұрады.

Ерте кезең ескерткіштеріне Қапшағай-3, Өтеген-3, Қызылеспе қорымдары жатқызылса, орта кезеңге Өтеген-1, Өтеген-2, Тайғақ-1, Қарлақ-1, Алтынемел секілді нысандар жатады. Кейінгі кезең (б.з. II–III ғғ.) қорымдары жүйесіз жоспарлануымен және жерден қазылған қабірлерімен ерекшеленеді.

Алғашқы қоныс үлгісі

Үйсіндердің ерте қоныстарының бірі Шу алқабындағы Луговое маңынан табылған: қабырғалары қам кірпіштен қаланған, едені балшықпен сыланған, ортасында жер ошақ орналасқан.

Шаруашылығы

Үйсіндер көшпелі өмір салтын ұстанса да, үй маңында егіншілік дамыған. Мұны дән сақтайтын ыдыстар, дәнүккіштер, тас кетпендер дәлелдейді.

Қоғамы

Қоғамда байлар, жасауылдар, абыздар, кедейлер болғаны айтылады. Әскербасылар мен шенеуніктерде мөрдің болуы басқару жүйесінің күрделенгенін көрсетеді. Жеке меншік малға, жер-суға қатысты күшейе түскен.

Қаңлылар: Сыр–Талас бойындағы мемлекет

Қытай деректерінде канцзюй атауымен белгілі қаңлы мемлекеті б.з.д. II ғасырдан бастап айтылады. Негізгі аумағы Сырдария мен Талас өзендері бойына шоғырланған. Деректерде халық саны 600 мың, әскер саны 120 мың деп беріледі. Астанасы — Битян.

Археологиялық мәдениеттер

Қаңлыларға қатысты ең ірі ескерткіштерді археологтар Қауыншы және Отырар–Қаратау мәдениеттері деп бөледі.

  • Қауыншы мәдениеті — Ташкент аумағымен байланысты.
  • Отырар–Қаратау мәдениеті — Сырдың орта ағысы мен Қаратау–Талас аралығы.

Мекенжайлар мен құрылыс

Қауыншы мәдениетіне жататын Ақтөбе мекені жақсы зерттелген: крест тәрізді жоспарланған сарай кешені бірнеше бөлме мен дәлізден тұрады. Отырар өңіріндегі үйлерде бір бөлмелі тұрғын жай және қойма бөлме кездеседі, ортасында тікбұрышты жер ошақ жасалған.

Шаруашылығы және кәсібі

Қаңлылар егіншілікпен, мал өсірумен, аңшылықпен айналысты. Керамика өндірісі дамыды: құмыра, таба секілді ыдыстар жиі кездеседі. Темір өңдеп, орақ, пышақ, жебе ұштарын жасаған.

Ғұндар: Еуразия кеңістігіндегі ұлы көші-қон және саяси ықпал

Б.з.б. I мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап Орталық Азия көшпелілерінің Еуразия тарихындағы рөлі күрт артты. Б.з.д. IV–III ғасырларда Қытайдың солтүстігі мен Орталық Азияда ғұн тайпалары бірлестігі қалыптасып, б.з.д. 209 жылдан б.з. 216 жылға дейін өмір сүрген мемлекет ретінде танылады.

Мөде дәуірі және күшею

Ғұн мемлекетінің негізін қалаған әйгілі тұлға — Мөде. Б.з.д. 209 жылы билікке келгеннен кейін мемлекет күшейіп, ықпал аймағы Байкалдан Тибетке, Шығыс Түркістаннан Хуанхэге дейін кеңейді. Әскер саны 300–400 мыңға дейін жеткені айтылады.

Екіге бөліну және көші-қон

Ішкі қақтығыстар салдарынан б.з.д. 47 жылы ғұндар оңтүстік және солтүстік

Ғұндардың Қазақстан мен Орта Азияға алғаш қоныс аударуы Тянь-Шаньнан асып, қаңлыларға келуімен байланысты. Екінші ірі толқын б.з. I ғасырында, 93 жылы солтүстік ғұндардың батысқа қарай тағы жылжуымен сипатталады.

Еуропаға жетуі және тарихи салдары

Ғұндардың Сырдария бойымен Арал өңіріне, әрі Орталық және Батыс Қазақстанға таралуы ұзақ мерзімді өзгерістерге ықпал етті. Б.з. IV ғасырда олардың Шығыс және Орталық Еуропаға келуі бірнеше ғасырлық қозғалыстың нәтижесі болды.

V ғасырдың 30-жылдарында Аттила дәуірінде ғұндар Рим империясына зор қауіп төндірді. 375–376 жж. вестготтармен қақтығыстар Еуропадағы саяси үдерістерге қатты әсер етті.

Шаруашылық, мәдениет және қоғам

Шаруашылық

Негізі — көшпелі мал шаруашылығы. Жылқы өсіру жетекші рөл атқарды; қой өсіру, аңшылық және егіншілік те дамыды.

Мәдениет

Тәңірілік нанымдар кең тарады. Қолөнер (металл, сүйек-мүйіз, тас, саз, ағаш, керамика) жоғары деңгейде болды. Сауда байланысын жібек маталар мен айналар дәлелдейді.

Қоғам

Патриархалды-рулық қатынастар күшті болды: 24 руға бөлінгені айтылады. Мемлекетті шаньюй басқарды, одан кейін түменбасылар тұрды. Алым-салық пен басқару аппаратының қалыптасуы мемлекеттенудің белгілерін күшейтті.

Сарматтар: батыс өңірлердегі көшпелі әлем және полихромдық өнер

«Сармат» этнонимі жазба деректерде б.з.д. III ғасырдан бастап кездеседі. Осы кезеңнен сарматтардың Скифияға ықпалы күшейгені айтылады. Олар Аралдың оңтүстігіндегі тайпалармен туыстас болған және савроматтармен этникалық жақындығы да көрсетіледі.

Саяси қатынастар

Роксоландар б.з. I ғасырда Мидия шекарасына жетіп, Риммен соғысқан. Сарматтар аймақтық саяси өмірге белсенді араласып отырды: Митридат дәуіріндегі қақтығыстарда әртүрлі одақтарға қосылғаны туралы деректер сақталған.

Аландар (Оралдың оңтүстігінен шыққан, сарматтарға туыстас тайпалар) Қара теңіздің солтүстігіне дейін жетіп, кейін ғұндармен бірге батысқа қарай қозғалғаны айтылады.

Археологиялық кезеңдер

Б.з.б. IV ғасырдың басында савроматтар Доннан Ембіге дейінгі аумақты мекендеді. Осы кезде Батыс Болғар–Дон және Шығыс–Орал мәдениеттері қалыптасады.

  • Ерте кезең (Прохоров мәдениеті): қабірді балшықпен сылап/таптап, марқұмды шалқасынан жатқызып жерлеу дәстүрі тараған.
  • Орта кезең (Суслов мәдениеті): қабір құрылысының жалпы үлгісі сақталып, кей элементтер сирей түседі.
  • Кейінгі сарматтар (б.з. II–IV ғғ.): Орал–Еділ–Дон өңірінен Буг өзеніне дейін таралып, тар қабірлерге жерлеген.

Үстірттегі Бәйіт табыну кешені

Үстірттегі Бәйіт кешені — обалар мен әктастан қашалған мүсін сынықтарынан тұратын белгілі ескерткіш. Антропоморфты мүсіндерде бет-бейне, қару-жарақ секілді белгілер ойылып берілген.

Шаруашылығы

Негізгі кәсібі — көшпелі мал шаруашылығы. Жылқы мен қой өсіру басым болды. Тілдік тұрғыдан ирантілдес болғаны жиі айтылады.

Зергерлік және полихромдық өнер

Б.з. III–V ғасырларда полихромдық өнер өркендеді: алтынды негіз етіп, түрлі-түсті тастармен безендіру (инкрустация), зерлеу, оқа жүргізу, жалату секілді тәсілдер қолданылды. Бұл үрдіс ғұндардың батысқа қозғалысымен де байланыстырылады.

Осындай әшекейлер Шілікті, Жыланды, Бесоба қорғандарынан табылған.

Қорытынды

Темір дәуіріндегі Қазақстан — әскери-саяси бірлестіктер қалыптасқан, алыс аймақтармен байланыс күшейген, материалдық мәдениет пен өнердің биік үлгілері туған кеңістік. Сақтардың «аң стилі», үйсіндер мен қаңлылардың ерте мемлекеттік белгілері, ғұндардың ұлы көші-қон үдерістері, сарматтардың полихромдық зергерлігі — барлығы да Еуразия тарихындағы Қазақстанның орнын айқындайды.