Правда қайда
Таңғы сыбдыр
Әлдененің сыбдырынан Гриша басын көтеріп алды. Үйдің іші алакөлеңкеленіп, рауандаған алтындай таң шапағы білініп, шығыс жақ құланиектеніп қалған. Ешбір тықыр сезілмейді. Терезеге үңілсе, бәйтеректердің жапырағы ғана баяу қимылдайды. Бірақ жаңағы сыбдыр таңғы тәтті ұйқыдағы Гришаның құлағына қалай жетті екен?
Екі терезенің ортасына қойылған кереуетте Ставровский шалқасынан марғау ұйықтап жатыр. Тіпті үстіндегі көрпенің шеті сырғып түсіп кеткенін де аңғармайды. Гриша көрпені жоғары тартып, үстіне жауып қойды да, өзі де қайта жатып, көзін жұмды.
Көзі ілінер-ілінбестен әлгі сыбдыр тағы естілді. Бұл жолы Гриша оның қағаздың сыбдыры екенін анық аңғарды. Мақталы сырмалы көрпені серпіп тастап, шынтақтап көтерілді. Тағы да тыныш. Ставровский сол қалпында. Басқалар да қыбыр етпейді. Тек бір қалыпты тыныс қана естіледі. Оң жақ бұрышта жатқан Ораздың қолы ғана қозғалғандай болды.
Гриша қайта жатпақ болғанда, терезе алдынан әлдекім жүріп өткендей көлеңке қараң етті. Мұндай құзғын сәріде кім жүреді? Жазғы таңғы тәтті ұйқыны қиып, кім жылы төсектен тұрады? Ол қайта жатты, бірақ ұйқы келмеді.
Газеттің сыры
Бір мезетте қағаз сыбдыры қайтадан пышыр-пышыр естілді. Гриша бұл жолы басын көтермей, көрпенің астынан сығалап қарады: Ораз таң рауанына тесіліп, газет оқып отыр. Газет болғанда да өңі бөлек, бұрын Верныйда көрмеген бір газет.
Гришаның көзі түскен атау
«Правда»
Гриша үлкен әріптерді ернін жыбырлатып қайта-қайта оқыды. «Правда». Қызық... Сонда басқа жазу өтірік пе?
Ол сұрағысы келді. Бірақ Ораз айта қоя ма? Жақында ғана Ғабдуалиевтің Құдысы Оразды іздеп келіп, жерден алып, жерге салып ұрысқан: «Жас басыңнан патшаға қарсы болмақсың! Сен сорлы қазақтың патшаға не теңің?» деген сөздері Гришаның есінде.
— Ораз, сен не оқып жатырсың? — деп жібергенін Гриша өзі де байқамай қалды.
Ораз сәл сасқалақтап, қабағын түйіп, қолын көтеріп ымдады: — Тыс-с-с!
Ол жайлап тұрып, киіне бастады да сыбырлап: — Тұр, киін. Көшеге кетейік, — деді.
Гриша ойланбастан киінді. Екеуі аяқтарының ұшымен басып, сыртқа шықты.
Сап-салқын сахар
Жазғы таң сап-салқын еді. Басын қырау шалған Алатау таңғы тұнық ауада мөп-мөлдір көрінді; кек торғын жүзі ашыла түскендей. Таң атты, бірақ Талғар шоқының басын күн әлі шалмаған. Сахарда жылы төсектен тұрған жанға бәрі салқын сезіледі. Балалар қалтырап, жаурап қалды. Суық сонау Алатаудың он мың жылдық мұзартынан келгендей.
Екі бала жүгіре басып, ер балалар гимназиясы жатақханасына тиіп тұрған жандарал бағына жетті. «Солдаттарға, қазақтарға, иттерге кіруге болмайды» дейтін тәртіпті бұзып, Ораз шарбақтан қарғып түсті. Гриша да ілесті. Олар дуалға жапсарлас өскен ғасырлық зор қара еменге арқасын сүйеп, батысқа қарап жүрелей отырды.
Ант
Ораз үлкен қой көздерін Гришаға қадап: — Сен тісіңнен шығармайсың ғой? — деді.
— Ант етем.
— Маған Фрунзе атымен ант ет!
— Фрунзе атымен ант етем, — деді Гриша Фрунзенің кім екенін білмесе де, білетін адамдай кейіп танытып.
— Ендеше сөзді бұзбай, тып-тыныш тыңдап отыр. Мен мұны бүгін тегіс оқып шығып, қазақша айтып беруім керек.
Гриша «қазақша айтып беруі» несі деп сұрамады. Түсінген адамдай басын изеді, көкшіл көздері жаутаңдап тұр. Газетті қолға алуға асығып, бірақ әлденеден үрейленгендей, Оразға жақындай түсті.
«Правда» және ұсталу
Ораз оң жақ жан қалтасынан қаттап бүктелген газетті суырып алды. Газет ескірген, тозған, шеті жұлымданып қалыпты. Гриша «Правда» деген үлкен жазуды ернін жыбырлатып қайта-қайта қайталады.
— Бұл шындықты жазатын газет. Большевиктік газет, ұқтың ба? — деді Ораз.
Гриша басын изеді. Бірақ түк те ұқпады.
Ораз газетті жайлап оқи бастады. «Путилов заводы жұмысшыларының ереуілі...» деген мақаланы оқып бола бергенде, дәл әлгі терезе алдындағы көлеңкедей болып, зор қараң бұлардың алдына сап ете қалды.
Ораз газетті жиып үлгергенше, сояу-сояу, нұқыл бармақты күшті қол екі гимназистің жауырнынан бүріп ұстап, екеуін де орнынан көтеріп алды. Жұлқынғанмен, әлуетті қол тапжылтпады. Газет жерге түсіп кетті. Арттарына бұрылып қараса — гимназия жатақханасына күнде келіп жүретін еңгезердей урядник Злобин.
Злобиннің әмірі
— Жерден газетті ал! — деп зекіді ол.
Қорыққаннан ба, жаурағаннан ба — белгісіз, Гриша газетті көтеріп алды.
— Өзіне бер газетін, күшіктің, — деді Злобин ызғарланып.
Ораз газетті қалтасына салды. Злобин екеуін жауырындарынан бүре ұстап, уезд кеңсесіне қарай алып жүрді. Сол сәтте жазғы күннің алғашқы шұғыласы Талғар шоқының басын шалды. Жандарал бағындағы сарыала шіркеудің қоңырауы күмбірлеп, артынан кішкентай шіркеулердің қоңыраулары шіңгір-шіңгір етті — бәрі екі гимназисті ұстағанына мәз болғандай.
Уезд кеңсесіндегі айла
Уезд кеңсесінің бір бөлмесі таң атпай адамға толы екен. Ораз да, Гриша да мұндай жасаулы орынды бұрын көрмеген: төрден есікке дейін кілем, аяқ басуға қимайтындай.
Төрде отырған істік мұрын, көк көз сары шенеунікке Злобин: — Сіздің мәртебеңіз арта берсін, мына балаларды жандарал бағынан «Правда» оқып отырған жерінен ұстап алдым, — деп қатып қалды.
Сұрақ-жауап
— «Правда»?! Гимназистер ме?
— Дәл солай, мәртебелім!
— Фамилияң, атың кім?
— Жандосов Ораз.
— Қай класта?
— 5-класта.
— Сенің ше?
— Федоров Григорий. IV-класта.
— «Правда» қайда? — деді сары шенеунік Оразға заһар шашып.
— Міне, — деп Ораз қалтасынан газетті суырып берді.
Газет «өзгеріп» кетті
Шенеунік газетті алып қарады: кәдімгі «Жетісу облыстық ведомосының» 1913 жылғы 12 маусым күнгі нөмірі.
— «Правда» қайда?
— Осы ғой.
— Бұл біздің ведомостың кешегі нөмірі ғой.
— Біз оқығанымыз — осы. Мұны балалардың бәрі оқиды, — деді Ораз міз бақпай.
Гриша өз көзіне өзі сенбеді: қалтаға салғаны да, оқығаны да «Правда» еді ғой. Қалайша қалтада өзгеріп кеткен?
Злобин әлдене деп ақталмақ болғанда, шенеунік оған: — Тәйт! — деп зекіп тастады. Злобин еңгезердей бола тұра селк етіп, сіресіп қалды.
Шенеунік ашуланып: «Жауды қолдан жасап, қолдан баулисыңдар! Енді бұлар әлгі газетті іздеп жүріп тауып оқитын болады. Жоғал алдымнан!» — деді. Сосын Оразға бұрылып: «Сен оқығыш екенсің. Ыбырайым Жайнақоз ағаңдай бол. Нұрқожа Қашқымбаевтай бұзақы болма. Кете беріңдер», — деп шығарып салды.
Гимназистер шығып бара жатқанда Злобин Оразды қайта ұстап қалмақ болды. Сонда Гриша үйді басына көтере: — Бастық рұқсат етті! Оразды тастап кетпеймін! — деп айғай салды.
Гришаның бұл байбаламы Оразды қуантты. Бір бөлмеден тіп-тік, жинақы орыс жігіті шығып, мән-жайды біліп алды да: — Жібер. Саған айтылды ғой. Ол қырғыз түгіл, иттің баласы болса да — бала ғой, — деп бұйырды.
Жұмысшыларға қарай жол
Екі бала сыртқа шығып ұзай бергенде, Ораз қалтасынан «Правда» газетін суырып алып, Гришаны құшақтады: — Екеуіміз бүгін Мисауытов заводындағы жүн жуушы жұмысшыларға барамыз, — деді сыр аңғартқандай жымиып.
«Правда» әлгі «сиқырлы» қалтаға қайта түсіп, тағы ғайып болғандай болды. Талғар жақтан күн шашырап шығып келе жатты.
Кешке дейін оқыған кітаптан Ораздың көзі талып, басы мең-зең болғандай. Басына енген сөздер ішін кернеп бара жатқандай көрінеді. Ал Гриша болса, тақымдап жанынан қалмайды, сұрағанын қоймайды: «Не істеу керек?» деген кітаптың не екенін білгісі келеді.
Гришаның уәдесі
— Ораз Қиқымұлы! Большевиктер атымен ант етемін. Ешкімге тісімнен шығармаймын, — деді Гриша.
Ораз оған бір қарап, жымиып қойды да, «Семиреченская ведомость» нөмірлерін сабырмен ақтара берді.
Гриша енді онымен бірге баруға рұқсат сұрады: — Ореке, мен сенімен бірге барайын ба? Иә де, Ореке!
Ораз ойланып қалды. Гриша шынымен-ақ адал болып шыққан: жандарал бағында ұсталғаннан кейін де ешкімге тіс жармаған. Басқа біреу болса, мақтанып айтып қояр еді. Демек, аузы берік.
Бейсенбай және сенім
Кешқұрым гимназия қорасының алдына соңғы кезде жиі келетін келбетті кісі тағы көрінді: аппақ нұрлы жүзді, қою қара мұртты. Бұл — Мисауытов деген татар байының жүн жуатын заводында істейтін Бейсенбай Үмбетбаев. Қалаға гармоншы, әншілігімен аты шыққан, қазақ-ноғай тойы онсыз өтпейтін адам.
Іштен біреу қазақшалап әзіл тастады: «Оқымысты қазақ, нағашың келіп тұр, әкелгені болса бөлісуді ұмытпа!»
Ораз сыртқа шығып, Бейсенбаймен амандасқан соң, әлдекімді «Гриша!» деп шақырды. Гриша дәл сол жерде тұрған.
— Жүр, екеуміз менің нағашымның үйіне барып, сүр ет жейік, — деді Ораз.
Үмбетбаев Гришаны ұнатпағанын жасырмады: — Бұл баланы әнеугі күні де ертіп барып едің. Бізге әдейі біреу жіберіп жүрген жоқ па? Осындай елеусіз біреулерді пайдаланатын олардың әдеті, — деді қазақшалап.
Ораздың жауабы қысқа да кесімді шықты: — Бұл бармаса, мен де бармаймын.
Ораздың сөзі
— Бұл — менің ең сенімді досым. Одан жасыра алмайтын нәрселерім көп. Екеуміз бірге ұсталып та қалғанбыз. Ол сыр шашпайтын бала. Даққа да, дітке де берік.
Гришаны Ораз деп ұғыңыз, нағашы, — деді ол.
Аздан кейін Ораз бен Григорий Үмбетбаевқа еріп кетті.
Ұшқыннан от
Сол күні Мисауытов заводында Ораз жұмысшыларға Лениннің «Не істеу керек?» кітабының мазмұнын қазақшалап айтып берді. Ал Гриша болса, дағардағы жұмсақ жүннің үстінде отырып, ұйқысын қандырып алды. Ораз «кеттік» деп келгенде, Гриша ұйқыдан ұрланып кеткен қызыл көзін әрең ашты.
Сөйтіп, Жандосовтың революциялық жұмысы ойламаған жерден осылай басталды.
Ұшқыннан от қаулағанындай, 1913 жылы Жетісудағы патша шенеуніктері Ораз Жандосовты Романовтардың үш жүз жылдығына «тірі экспонат» ретінде жіберген болса, капитализм өзінің көрін қазушысы — жұмысшыны туғызғанындай, олар патшаға қарсы бір адамды да осылай жасап алған еді.