Одағайлардың ерекшеліктері
Одағай: мағынасы мен сөйлемдегі қызметі
Одағай сөздің мағынасы адамның әр түрлі сезіміне байланысты шығатын дыбыстық ишаратты білдіреді. Мысалы: «Япырмау!», «Жастық деген қандай қызық!»
1) Мағыналық құбылмалылық
Сөйлемдегі жалпы аңғарға қарай одағай кейде сүйсінуді, кейде кеюді, ренжуді, күдіктенуді білдіріп, құбылып отырады.
Мысал: «Әй, кім бар мұнда?»
2) Грамматикалық дербестік
Одағай сөйлем ішінде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспейді, сөйлем мүшесі болмайды.
Мысал: «Қап, бар еңбек зая кетті-ау.»
3) Қолданыс орны
Одағайлар әсіресе диалогта жиі ұшырайды; тыңдаушыға әсер ету, көңіл күйді бірден жеткізу қызметін атқарады.
Одағайдың құрылымы
Одағайлар құрамына қарай дара және күрделі, ал жасалуына қарай негізгі және туынды болып бөлінеді.
Дара одағайлар
Негізгі түбірлі дара одағайлар: тәйт, тек, бәсе, қап, шек, құп, хайыр.
Күрделі одағайлар
- Қосарлы: шөре-шөре, сап-сап, пай-пай.
- Етістік тіркесі арқылы: «Иә деген!», «Уа деген!», «Бәсе деймін!»
Негізгі одағайлар
Бір ғана морфемадан тұрады, бөлшектеуге келмейді: ау, па, ей, у, я, пай, беу, ә, о.
Туынды одағайлар
Көбінесе бірігу, кірігу арқылы жасалады: мәссаған, бәрекелді, астапыралла, о тоба, о дариға, масқарай, ойпырмай.
Одағайлардың мағынасына қарай түрлері
Одағайлар мағынасына қарай үш топқа бөлінеді: көңіл-күй, императивті, тұрмыс-салт.
Көңіл-күй одағайлары
Адамның әр түрлі сезімін, көңіл күйін білдіреді.
Жағымды
алақай, ура, паһ-паһ, па-па, бәрекелді, оһо
Жағымсыз
әттеген-ай, әттең, қап, бай-бай, пәшту, іш-ай, түге, тәйірі
Екіұшты (жағымды да, жағымсыз да)
Мысалдар: «Пай-пай, қандай жарасымды.» және «Пай-пай, аяғының астында қалатын болдым-ау.»
Императивті одағайлар
Адамға не хайуанға қарата шақыру, жекіру, тыйым салу, бұйыру мақсатында қолданылады.
Адамға бағытталған
айда, тәйт, сап-сап, кәне, мә, жә, тек, тәк, әуп, әлди-әлди
«Ау», «әу» одағайлары екі мақсатта айтылады:
- біреуді шақыру, назарын аударту;
- шақырған адамға үн қату.
Малға бағытталған
моһ-моһ, шөре-шөре, көс-көс, шәуім-шәуім, әукім-әукім, сорап-сорап
Тұрмыс-салт одағайлары
Сан жағынан шағындау. Адамдардың амандасу, қоштасу және сыйластық білдіру мақсатымен айтылады.
Мысалдар: хош, хайыр, рахмет, кеш жарық, ассалаумағалейкүм, құп, ләббай.
Көп мағыналы және бір мағыналы одағайлар
Одағайлардың семантикалық құбылмалылығы әр түрлі: кейбірі контексте тек бір мағынада жұмсалса, кейбірі екі-үш, тіпті одан да көп мағына береді. Сондықтан олар көп мағыналы және бір мағыналы болып бөлінеді.
Көп мағыналы одағайлар
Мысал: «Пәлі/бәлі»
а) Риза болу: «Уа, пәлі, нағыз аңшы мұнан шықты, міне!»
ә) Жақтырмау: «Бәлі, мына дене кіші ме? Нанбаймын тіпті.»
б) Таңдану: «Бә-ле-е, мынау Асия ма, ей?!»
Көп мағыналылық тұрмыс-салт одағайларында болмайды, императивті одағайларда сирек кездеседі. Негізінен көңіл-күй одағайларында көбірек ұшырайды.
Бір мағыналы одағайлар
Қай жағдай, қай контексте айтылса да, үнемі бір мағынада жұмсалады.
- «Алақай!» — «Ата, апа, соғыс бітті! Жеңіс!»
- «Оллаһи» — «Оллаһи, мен білмеймін.»
Одағайлардың сөйлем мүшесі болуы
Одағайлар негізінен түрленбейтін, жұрнақ-жалғауды көп қабылдамайтын категория. Одағайдың өзіне тән жұрнақтары жоқ; олар көбіне субстантивтенгенде ғана жалғау қабылдайды.
Жұрнақ жалғануы
Кейбір одағайларға етістіктің -ла/-ле жұрнақтары жалғанады: ойбайлау, айт-айттап, аһлап-үһлеп.
Кейбіріне -шыл/-шіл жұрнағы жалғанады: айтақшыл.
Сөйлемдегі қызметі
- Етістікпен тіркесіп, күрделі баяндауыш қызметін атқарады: «Тынымсыз аһ ұрды.» «Ол ойбай салды.»
- Тіркесіп күрделі анықтауыш болуы мүмкін: «Ешкіммен өмір бойы ай-шай деспеген сопы кісі болатын.» (С.М.)
- Күрделі пысықтауыш қызметі де кездеседі: «Оның кім екенін Алдияр ә дегенде білген жоқ.» (Ә.Әб.)
- Субстантивтенген одағайлар бастауыш, толықтауыш болады: «Алыстан “Ура” естілді.», «Дәрі шіркінді ішпеуші едім.»
Қысқаша түйін: одағайлар — сөйлеушінің эмоциясын, ықпал ету ниетін және тұрмыс-салттағы қарым-қатынас реңктерін қысқа да нұсқа жеткізетін тілдік бірліктер.