Ақлимаш қандай халде
Таңғы бес: ұшу алдындағы бір сағат
Самолет таңғы бесте ұшады. Ереже бойынша, аэропортқа ұшардан бір сағат бұрын жету керек. Демек, түнгі үште оянып, жолға шығуға тура келеді. Түнгі үште экспрестен басқа көлік жүрмейді — одан қалып қоюға болмайды.
Ақиқат осыны төсекке жатар алдында қайта-қайта ойлады. Сол себептен бе, ұйқысы мазасыз болды: түрлі түс көрді.
Түс: ревизор және жаза қағазы
Жас кезінде ол Күншуақ қаласы мен Боранды станциясының арасында жүретін жолаушылар пойызының ревизорынан қатты қорқатын. Каникулда үйіне асығып бара жатқанда, билетсіз ұсталып қалған күндері бар еді: тікірейген жез мұртты, дөп-дөңгелек сары көзді, қалың қабақты ревизор оны тамбурда ұстап алып, аяусыз қыспаққа салатын.
Сол ревизор осы түні түсіне кірді: бір мезетте алып мысыққа айналып, Ақиқатты бір аяғымен басып тұрып, папкасынан айып қағазын суырып жатты.
Ақиқат селк етіп оянып, жолға шығатынын есіне түсірді. Үйдің алакөлеңкесінде кішкентай қоңыраулы сағаттың фосфорлы жасыл тілі түнгі бірді көрсетіп тұр екен.
Ақлимаштың сыбыры: «кетпе»
— Ақантай, неге ұйықтамай жатырсың? Әлі ерте ғой, — деді Ақлимаш ұйқылы-ояу аунап түсіп.
Терезеден түскен ай сәулесі оның ақ маңдайын айқындап тұрды. Жас келіншек буынсыз ақ білегімен күйеуінің мойнынан қапсыра құшақтап: — Мен сені ешқайда жібермеймін, — деді.
Ақиқат жұбайының жүрек тұсында бірдеңе бүлк-бүлк еткенін анық сезді. Ақлимаш сыбырлап: — Естіп тұрсың ба? Ол да «кетпе» деп жатыр, — деді, бейне бір әлгі бүлкін қаттырақ сөйлесе қашып кететіндей.
Бір жыл
Олар осыдан бір жыл бұрын үйленген. Тойға шақыру билетін редакцияның ақбас, бірақ жаны жас суретшісі жасап, астына «Ақлимаш, Ақиқат» деп жазған еді. Сол бір жылдан бергі күндердің әрқайсысы бір-бірінен жақсы болатын.
Жақындап қалған ерекше күн
Ақиқат дәл қазір өзгеше бір күннің жақындап қалғанын сезді. Сол үшін де таяу уақытта үйден ұзап кетпеуге бекінген. Бірақ кейде тілші уақытты емес, уақыт тілшіні билейтін кездер болады.
Жұмыс: рекордтың соңынан рекорд
Бір апта бұрын Қарағандыдағы «Жарық жұлдыз» шахтасының дүниежүзілік рекорды көп ұзамай ескірді — оны «Жанартас» кеншілері басып озды. Күні кеше Теміртаудың мартенінде Еламан Байғазиев болатты бар болғаны алты сағатта балқытса, бүгін Рудныйдағы Сарбай руднигінде экскаваторшы Сұңқар Мұзбалақов бір күнде үш күннің нормасын орындап отыр.
Ақиқат осындай оқиғалардың ортасында жүріп, газеттің оқырманына жеткізуге тиіс еді.
Редактордың тапсырмасы
Редактор шақырып алып: «Командировкаға дайындал. Қазір барып билет ал. Түнделетіп жүріп кет. Тың өлкесіндегі Сарбаздар совхозында бір комбайнер ЖВН-10 жаткасымен бір күнде 145 гектар бидай орыпты. Елден бұрын жет. Очерк алып кел. Бүгін бейсенбі — жексенбілік нөмірде шығатын болсын!» — деді.
Ақиқат «Ақлимаш...» деп бастап еді, редактор: «Ештеңе етпейді. Ақлимаш ақылсыз емес. Жұмысыңа кесір келтірмейді. Менен сәлем айт», — деп сөзін кесті.
Қоштасу: плащ қалтасы және блокнот
Ақиқат қайта қалғып кеткенде түсіне ақша бұлттардың үстімен зымырап бара жатқан ЖВН-10 жаткасы кірді. Селк етіп оянып, орнынан тұрды. Орнынан қозғалғанда-ақ келіншегінің бүйірі тағы да бүлк ете түсті — «кетпе» дегендей.
Ақлимаш оянып кетті. Сүмбіл шашы сусылдап беліне төгілді. — Тезірек орал, Ақантай, — деді ол күйеуінің қалтасына газетке орап піскен ет салып жатып.
— Ұшып барамын, ұшып қайтамын, Ақлимаш. Уайымдама, — деді Ақиқат.
Ол сұр плащтың қалтасындағы етті білдірмей алып қойды да, оның орнына блокноттарды тықты.
Ақлимаш есік алдына орамал жамылып шығып, баспалдақпен төмен түсіп бара жатқан Ақиқаттың соңынан қарап тұрды. Ақиқат төменнен жоғары қарап, қол бұлғады: «Мен тез ораламын. Үйге кір, тоңып қаласың...»
Түнгі қала: жарық светофорлар, сылдыр су
Үлкен үйдің жетпіс алты пәтерінен ең жоғарғы бір терезе ғана жарқырап тұрды. Шам жарығын көлеңкелеп, шашы омырауына төгілген әйел қол бұлғады. Ақиқат та қол бұлғады да ішінен: «Ұшып барып, ұшып келемін», — деді. Түнде айқайлауға болмайды ғой.
Қала ұйқыда болса да, көшелер жап-жарық. Асфальт жалтырап жатыр. Ұзына бойы тізілген светофорлар түнгі иллюминациядай ойнайды: біресе жап-жасыл, біресе сарғыш, біресе қып-қызыл. Көше бос болса да, олар қалғып кетпей, қалтқысыз қызметін атқарып тұр.
Ал тас арықты қуалай аққан салқын су светофорға бағынбайды: біреу қытықтағандай сылқ-сылқ күліп, сылдырап барады.
Тротуар шетіндегі бұғы мүйіз емен түбінен біреулер қараңдағандай болды. Ақиқат ә дегенде сескенді, бірақ бірден өзінен-өзі ұялып қалды: екеуі сүйісіп тұр екен.
Аэропорт алдындағы плакат
Аэропорттың алдында үлкен плакат ілулі тұр: шляпасын қолына ұстаған сұлу жігіт жұртты Қырымның оңтүстік жағалауына шақырады, әрі самолетпен ұшуға кеңес береді — арзан, жылдам, ыңғайлы дейді.
Ақиқат іштей жауап қатты: «Жоқ, досым, біз Қырымға бара алмаймыз. Бізге алыстағы Арқалық даласында егін орып жүрген ЖВН-10-ның кереметін жүз мыңнан асқан оқырманға жеткізу керек».
Көк мұхитта байлаулы тұрған киттей көрінген самолет моторын от алдырып, гүр-гүр етті. Түн тыныштығын жарып шыққан дауыстан асқар тау бұрылып қарағандай. «Ақлимаш естіді ме екен?» — деп ойлады Ақиқат.
Обком: телефон, үнсіздік, уақыттың қысымы
Обком комсомолының секретары Нариман Мауқаев салалы, пианистке лайық саусақтарымен ұзын шашын қайта-қайта қайырып, біраз үн қатпай отырды. Ақиқат Көрегенұлы оның жүзіне қадала қарап, аузынан шығатын бір ауыз сөз өз тағдырын шешетіндей сезінді.
— Машина болмай тұр-ау, — деді Нариман жолдас саусақтарын сыртылдатып. — Менің машинам бір сағат бұрын ғана Рақат совхозынан оралды. Шоферге «бүгін сен боссың» деп жіберіп едім.
Ол телефон трубкасын қайта-қайта көтеріп, қайта қойды. Әр көтерген сайын Ақиқатқа Сарбаздар совхозы жақындап қалғандай, әр қойған сайын алыстап бара жатқандай көрінді.
— ЖВН-10 рекорды біздің газет үшін қасқалдақтың қанындай қажет екенін түсінсеңіз, маған шын көмектескен болар едіңіз, — деді Ақиқат.
— Түсінемін, түсінемін... Бірақ шофер түні бойы жолда еді. Басы жастыққа енді тиген шығар. Егер көнсе, шақырып көрейік, — деп секретарь көмекші қызға Сазанбайды шақыртты.
Жол: 180 шақырым, асфальттан грейдерге
— Сарбаздар совхозына дейін жүз сексен километр, — деді Сазанбай қалың қабағын түкситіп. Шала ұйқылы көзі қанталап, қызарып тұр. — Машинаны жанармаймен толтырмай болмайды. Жолдың жартысы асфальт, әрі қарай грейдер...
Ұйқының ашуын дөңгелектен алғысы келгендей, шофер баллондарды жағалата теуіп шықты. Ақиқат іштей «жел шығып кетпесе екен» деп тіледі: «ұшып барып, ұшып келемін» деген уәде бар.
Сазанбайдың асығысы
— Бүгін бөлемнің үйлену тойы еді, — деді ол. — Кешке дейін жетсем — жеттім, жетпесем — тойдан қалдым.
— Кешке дейін қайтып оралайық. Тойдан қалмайсыз. Ұшып барып, ұшып қайтайық, — деді Ақиқат.
Солтүстік-батыстан бұлт шудаланып шығып, аспанды торлай жайылды. Асфальтта ештеңе емес, ал грейдерге шыққанда әуреге салардай. Спидометрдің тілі 100-дің үстінде қалшиып тұрды.
Алғашқы тамшылар түсе бастағанда-ақ алда грейдердің шоқтығы көрінді. Жаңбыр үдеп, әйнекке төпеледі; сыпыртқылар жылаған шынының жасын сүрткендей, тынымсыз қозғалды.
Тірі шлагбаум: жол үстіндегі адам
Бір мезетте жолдың үстінен біреу шыға келіп, машинаның қарсы алдына қолын керіп тұра қалды. «Бассаң басып кет, әйтпесе тоқта!» дегендей үрейлі кейіп.
— Әй, қырсық! Осы жұрт мына жауында үйінде отырса қайтеді? — деп тыржитты да, Сазанбай тормозға жармасты.
Машина екпінін әрең басып, адамның тұмсығының астына келіп тірелді.
Егде қазақ есіктен қармана ұстап, қолы дірілдеп тұрды. Жаңбыр сабалаған күреңіткен бет, сом иекке түскен бурыл сақал — Микеланджело мәрмәрдан қашап салған Моисейдің сақалындай салалы.
Далабайдың өтініші: адам өмірі мен тапсырма
— Кіші Жыланшық бойында жалғыз үй отырған Қуаныш совхозының шопаны едім, қарағым. Атым — Далабай, — деді ол Ақиқатқа қарап. — Әйелім әл үстінде жатыр. Босана алмай қиналып, өліп кететін болды. Бұрын үш баланы өлі туып еді. Енді адал еңбекке көшіп, қой бақтым. Құдай берер деп едім... Қалаға жеткізіп сал, әкетай!
Осы сөзден кейін Ақиқаттың ойына бірден Ақлимаш түсті. «О да қиналып жатқан жоқ па?» деген үрей жүрегін тіліп өтті.
Шофердің қарсылығы
— Ақсақал, біз асығыспыз, әуре болмаңыз! — деді Сазанбай сигналды басып-басып. — Мына кісі өкімет тапсырмасымен Сарбаздар совхозына барады, бас бұруға мұрша жоқ!
Ақиқаттың шешімі
Далабайдың жаутаңдаған көзіне көзі түскенде, Ақиқат тоқтап қала алмады: — Сәке, машинаны бұр, — деді.
— Есіңізде болсын, мен енді Нариман Мауқаев тұрмақ, оның ар жағында тағы бір дәу тұрса да, мұнда қайтып оралмаймын! — деді Сазанбай.
— Қайтып келмейтініңді өзім де білемін, — деді Ақиқат.
— Көсегең көгерсін, әкетай... — деп Далабай өксіп жіберді.
Жыланшық бойы: толғақ, жаңбыр, таңдау
ГАЗ-69 грейдерден шығып, лайсаң қара жолға түсіп, Кіші Жыланшық бойына қарай бұрылды.
Күлше
Көрпе жамылып, бір қолымен керегеден ұстап, бір қолымен ала шұбар сандыққа жармасқан әйел көгерген ернін тістелеп: «И-а-а, Бабай түкті шашты Әзиз...» — деп шаңырақтан аспанға алара қарады.
Толғақ қысып, даусы жарықшақтанғанда, гүрілдеген бұлттардың өзі шошып, тым-тырақай қашқандай көрінді.
Далабай жұбайына қыжым пальтосын кигізіп, қолтығынан көтеріп: — Тұр! Өлмегенге өлі балық жолығады. Машина келді. Әне-міне роддомға жеткіземіз, — деді.
Сазанбай күңк етті: — Космос корабльдері заманында да дінге сенгенін қоймайды...
Күлше әлсіреп жатып: — Байғұс-ау, малды кімге тастайсың? Мына алай-түлей боранға ма, ит-құсқа ма? — деді.
Далабайдың көзі жауыннан ықтап тұрған мың қаралы қойға қайта-қайта бұрылды. Біресе әйеліне, біресе малға қарап, дал болды.
Ақиқаттың ауырлығы
Сол сәтте ең қатты қиналған — Ақиқаттың өзі сияқты. Ақлимаштың хәлі көз алдына елестеп, жүрегі шымырлады: «Ұшып барып, ұшып қайтамын» деген уәде қайда қалмақ?
— Отырыңыз, ақсақал, — деді Ақиқат. — Малыңызға мен қарай тұрайын.
— Күнім, күнім! Күнді бұлт жасырды ма десем, қасымда екенсің ғой! — деп Далабайдың даусы дірілдеп, буыны босап, машинаға әрең мінді.
— Есіңізде болсын, мен қайтып оралмаймын, — деді Сазанбай мұрнын тағы да уқалап.
— Келмейтініңді білемін, Сәке. Сені мұрның алдамаған екен. Тойдан қалмайтын болдың, — деді Ақиқат.
Машина жауын буалдырында көзден ғайып болды. Адамдардың бір-біріне жасаған жақсылығын көре алмағандай, қара бұлттар күңіреніп, долданып, бірін-бірі сарт-сарт сабалағандай еді.