Сөйткен Айтолқынның үстіне енді Өрден тоқал алмақ
Тоқал алу ниеті және ауылдың үнсіз қарсылығы
«Бұзылған еркекке шара жоқ» дегендей, Өрден Айтолқынның үстіне тоқал алмақ ойын ағайын-туғанына тегіс жариялап, құлақтандырды. Айтолқын өсек-аяңнан мұндай сөзді күнде естіп отырса да, Өрденге бір ауыз қарсы сөз айтпады; ештеңе білмегендей, естімегендей кейіп танытты.
Шындығында, Өрденнің бұл ниетін ағайын-туғанның ешқайсысы құптамады. Айтолқынға тағар кінә жоқ еді. Әдетте қазақ ішінде тоқал алуға «алғашқы әйел бала таппады» деген сылтау айтылады. Ал Айтолқыннан туған бес ұл, екі қыз — бәрі де Өрденнің аузынан түскендей, бірінен бірі өткен сүйкімді. Тіпті біреу-екеуі Айтолқынға тартпағаны да бөлек сөз. Соған қарамастан, құдай бұзған Өрден райынан қайтпады.
Ағаның ақылы
Өрденнің бірге туған ағасы Күпшек бай да інісінің тоқал алуын жақтырмады. Ол: «Тілімді алсаң, қой. Айтолқынның көңіліне дақ салма. Бұл ауылда одан көңілі қалған бір адам жоқ. Үлкенді үлкендей, кішіні кішідей көріп, ақылмен байыптап отыратын адамның үстіне қатын алма», — деп тоқтатпақ болды.
Бірақ Өрден ағасының өзіне тиісіп: «Өзің неге екі қатын алдың? Мен алдыңғы арбаның ізімен кетемін», — деп қасарысты.
Күпшек — дәулеті болса да, денесіне артық ет жиналмаған, сыптығырдай, ойы да, бойы да бар кісі еді. Ол түнеріп отырып, бар шындығын айтты: «Мен байлығым тасыды деп алған жоқпын. Бәйбішеден бала болмады. Ұрпақсыз кетем бе деп қорықтым. Құдай берді. Бірақ екі қатын — пәле. “Екі қатын алған — бір пәлеге қалған” деген бекер емес. Үйіңнен ұрыс, маңдайыңнан құрыс кетпейді. Менің өмірім — өмір емес, қызыл от…»
Сөзінің соңын: «Тілімді алсаң — қой. Алмасаң — өзің біл», — деп түйді. Содан кейін ағасы бұл әңгімені қайта қозғамады.
Айтолқынның болмысы: сән, сабыр, береке
Өрден сымбатты да көрікті жігіт болса, Айтолқын да ақылы мен көркі тең, «осындай әйел ер жігітке лайық» дегізетін жан еді. Жұрт оларды әрі қызығып, әрі қызғанып қарайтын. Айтолқын әсіресе көш үстінде ерекше салтанатпен жүретін: бесікті өзі өңгеріп, түйелерді біріне бірін тіркеп, мұрындықты ағаштан әдемілетіп жасатып, бұйданы түрлі түсті жіптен өзі есіп, өзі жетектейтін.
Ең ғажабы — «ауылда еркек бар ма, жоқ па» демей, шаруаның бәрін өзі атқара беретін. Бала-шағаның тамағы уақытылы, киімі дер кезінде, бір түймесі жетпей қалса да көрінбейтін ұқыптылық болатын. Тіпті ауылдың «екі үйді қоса қондырмайтын» деген Жыпбике абысынның өзі Айтолқынмен десіп көрмеген.
Кеңдік — кемелдікке бастай ма?
Айтолқын «Кең болсаң, кем болмассың» дегенді тіршілікке тұтқа етті. Біреудің тілі тисе де, қайтармайтын. Ынтымақ бүлінбесін деп, іштен тынатын. Сол сабырын ол тоқал келгеннен кейін де жоғалтпады.
Керденнің келуі және үй ішіндегі суық өзгеріс
Тоқал алыстан келген жоқ. Өз ағайындарының бірінің жесірі — Керден еді. Күйеуі ел арасындағы барымтада шоқпардан қаза тапқан. «Ерден кетсе де, елден кетпейді» дейтін заманда сөз салынғанда, Керденнің қалауы Өрден болыпты. Айтолқынға жаны ашыған абысын-ажын Керденді осы өрескелдігі үшін «Кердең» атап кетті.
Өрден ағасы Күпшектей екі әйелді екі үй етіп ұстай алмады: шамасы жетпеді. Бірақ Кердеңді өзгеше ұстады. Көп ұзамай-ақ ол үй ішіне бірінші күннен бастап мазасыздық кіргізді: Айтолқынды абыржыту, ұрыс шақыру, балаларды сылтауратып шүйлігу — бәрін босаға аттағаннан бастады.
Дастарқанның сәні кетуі — берекенің кетуі
Өрден бұрын үйге кірсе, ас-су бірге кіретін: ағайын-туған, қатын-қалаш жиналып, көппен ішіп-жеп отыратын. Соңғы кезде Өрден қандай ас болса да, жалғыз отырып ішетін болды. Айтолқын да бір сылтау тауып, сыртқа шығып кетуді шығарды. Балалар да дастарқанға жоламай қалды. Өрден мұны бір емес, бірнеше рет аңғарды.
«Ауылда ешкім жоқ па, неге келмейді?» деген Өрденнің сұрағына Кердең кекжең етіп: «Жоқ болу керек», — деді. Айтолқын болса: «Үйлерінде болар… Шаруалары бар шығар», — деп қана қысқа қайырды. Ол «Кердең келтірмей қойды» деп ашып айтса, одан әрі шиеленісетінін білді.
Өрденнің көңілі құлазыды. Бұрынғы «дабыр» өшті, үй ішін үнсіздік басты. Көппен ішіп, көппен жеп үйренген адамға жалғыздық — іштен жейтін дерт. Сол бір сәтте ол есік алдында үш ұлының жетім қара лақты нан беріп жемдеп жатқанын көріп, үшеуін кең құлашымен бір-ақ құшақтады.
Қатипаның сөзі
Өрден үлкен ұлына: «Үлкен үйден Қатипа апаңды шақырып кел», — деді. Бала сәлден соң бұртиып қайтты:
«Көресін, Кердең-ақ ішсін», — деді апасы.
Өрденнің өңі қап-қара болып, түтігіп кетті. Бұрын кіріп-шығып жүретін ағайынның аяқ баспай қалғаны — жай нәрсе емес еді.
Дастарқан үстінде Кердең балаларға: «Жау шымшықша талап, түк қоймадыңдар ғой, әкелерің жесін», — деп зекіді. Балалар қасыққа қол соза алмай тосылды. Өрденнің қабағы қатты түйілді. Ол Кердеңнің сөзіне назар аудармай, тарыны томпаңдап жеп отырған кішісін құшақтап, бетінен сүйді. Мұны көрген екі ұл да қайтадан асқа бас қойды.
Сол күні Өрден ерттеулі атына мініп, ойға шомып аттанып кетті. Арада жарты ай өткенде ғана оралды.
Құлансаз жайлауы және күтудің екі түрлі сыры
Ол кезде ауыл Іле-Шу Алатауындағы Құлансаз жайлауында отырған. Құлансаз — кең қоныс, көркем мекен. Қолайсыздығы — суды Қара Қыстақ өзенінен меспен таситыны ғана. Әйтсе де, жұрт асқардан ақтарылып, арнада қайнаған өзен суына қанып ішетін ескі дағдысын сақтайтын.
«Өрден ертең келеді» деген хабар жеткенде екі әйел екі түрлі күй кешті. Айтолқын қуанышын да, ренішін де білдірмеді: үй тіршілігіндегі қалпынан жаңылмады. Іштей қобалжыса да, сыр бермеді.
Кердеңнің айласы
Кердең ертемен тұрып теңін шешті. Түлкісі, бұлғыны бар ұлпалы сырт киімдерін желге қағып, кереге басына жайнатып іліп қойды. Мұндағы ниеті — көптен үйде болмаған ерінің назарын өзіне аудару: оң жақтың «жылтырағын» көрсетіп, сол жақтың сүреңін әдейі көзге ұру.
Айтолқын бәрін көрсе де, көрмегендей болды. Кердеңнің ішін осы сабыр одан сайын ашытты.
Үйдің сол жақ босағасында туғанына үш-төрт күн болған қозыларды кешке көгендейтін қысқа көгеннің үш ала бұршағы салбырап тұр еді. Кердең оны аяғының ұшымен түртіп-түртіп қойды, бірақ қолын былғап алғысы келмеді. Айтолқын мұны да көрді — тағы да үндемеді. «Шақпаққа ұшқын тисе, түтеп жанғалы тұрған пәле» екенін білетін.
Келген сәт: баланың үні бәрін төңкерді
Өрден аттан түсіп жатқанын екі әйел де білді. Ешқайсысы алдынан шықпады. Балалар да үйде жоқ: ауыл ортасындағы желі басында күрес көріп кеткен. Тек үш жасар Жарас босағада асық ойнап отыр.
Өрден есікке тақалғанда, Айтолқын үн-түнсіз орнынан тұрып, Жарасты қысқа көгеннің шеткі бұршағына көгендей салды да, сыбырлап: «Қозы бол» деді. Жарас бүк түсіп жата қалды.
Мақтаудың орнына — әкелік жүрек
Өрден табалдырықты аттай бергенде, Кердең оң жақтағы жайнатып қойған мүлікке мақтау күтті. Бірақ бәрі керісінше болды. Кішкентай Жарас «мә-мә-ә» деп қозыша маңырап жібергенде, Өрден басқаға көз салмастан: «Мына баланы неге көгендеп қойғансыңдар?» — деп баласына ұмтылды.
Ол көгенді ағытып, баласын босатып алды да, құшырлана сүйді. Айтолқын әкенің балаға елжіреген мейіріміне үнсіз сүйсініп қарап қалды. Ал Кердең сылқ етіп құлап түсті де, қайта тұра алмады.
Өрденге амандасуға келген азын-аулақ ағайын-туған, абысын-ажын болған жайды естіген соң, Айтолқынның Айтолқын екенін біле тұра, бастарын изесіп: «Айдай болған ханымнан перзенті бар күң артық деген рас қой», — десті.