Қырыққанбас пен Назар ағайынды екеуі де батыр екен
Қырыққанбас пен Назар ағайынды
Қырыққанбас пен Назар ағайынды екеуі де батыр болған. Қырыққанбас батырдың ер кеуделі ерлігі де, қайыспас қайсарлығы да, тайсалмас шешендігі де алты Алашқа кең тараған. Алайда ол ерегеске беріліп, ұрлыққа барып, қалмақ пен найманға маза бермей жүрген екен.
Тұтқын, қуғын, үкім
Бір сәті келгенде наймандар Қырыққанбасты ұстап алып, қалмақтарға байлап береді. Батыр олардың қолында бір жыл байлауда жатады. Қапысын тауып қашып шыққанымен, тұтқында көп жатқан соң әбден әлсіреп, ұзап кете алмай жазыққа жата кетеді. Таңертең қуғыншылар оны қиналмай-ақ тауып алады.
Қалмақтар қашқынды атқа сүйретіп өлтіруге үкім етеді. Мойнына қайыс арқан салып, кең жазықта түс ауғанша сүйретеді. Әлден уақытта «өлді» деп жендеттер тоқтайды да, жансыз жатқанына көз жеткізіп, жолына түсіп кетеді.
Аман қалудың айласы
Олар көзден таса болғанда ғана батыр басын көтереді. Сөйтсе, арқан мойнына түскен сәтте ол кеңірдегіне басбармағын тірей салып, сүйретілгенде арқанның қылқындыруына иегімен дем бермей қарсы тұрыпты.
Табаны тілінсе, қыбыр еткенін байқап өлтіретінін білген соң, тырп етпей жан сақтаған екен.
Кек жолы
Жарасын шоқпытпен таңған Қырыққанбас түн қараңғысында қалмақ қорасынан бір қойды ұрлап алып шығады. Есін жиған соң ат ұрлап мініп, еліне жетеді. Бірақ көп кешікпей қайта оралып, өшіккен найманға бет қояды да, найманның іргесін түріп қойып, жылқысын шауып әкетеді.
Тоғыз ақ бас атан туралы айла
Келер жазда Қырыққанбас найманда ашылған жәрмеңкеге келеді. Қайтарында жайылып жүрген тоғыз ақ бас атанға кез болады. Ол бір тоқты әкеліп сояды да, қанымен түйелердің басын бояп тастайды. Сосын алыстан бақылап, мал иесінің келуін аңдиды.
Сұрақ-жауап
Ұзамай мал иесі де келеді. Түйелерге барып, кері қайтқан сәтінде батыр алдынан оза шауып, сәлем береді де жөн сұрайды.
Жүргінші: «Тоғыз ақ бас атаным бар еді. Соны айдап әкетейін деп келсем, орнында жоқ. Өзің көрмедің бе?»
Қырыққанбас: «Мен де өзімнің қызыл бас тоғыз атанымды іздеп дал болып жүрмін».
Мұны естіген әлгі адам «жәрмеңкеге келген сорлы екен» деп ойлап, өзі жаңа ғана көріп қайтқан атандарға оны қайта жібереді. Ал батыр болса тегін олжаға кенеліп, еліне қарай тартады.
Алданған адамның қууы
Біраз күн өткен соң әлгі пақыр алданғанын біліп, артынан қуып жолға шығады. Батырдың еліне келсе, көрші-қолаңымен тоғыз атанды бөліп сойып алған, ал Қырыққанбас қоныс аударып көшіп кетіпті.
Қуғыншы жұрттан атанның бір тобығын тауып алады да, батырды іздеп кете барады. Әзер тапқан соң даудың дабылын үдетіп: «Атанды қайтар, төреге жүр!» деп жұлқылайды.
Төрелік пен тобық
Қуғыншы: «Түйенің тобығы жұртыңнан табылды, төреге жүр!» деп қиғылық салады. Сонда Қырыққанбас сабырмен: «Қане, тапқан тобығың?» дейді.
Анау тобықты қойнынан суырып алғанда, батыр оны жұлып алып, бір-ақ қылғып жұтып қояды. Тобық тамағынан өткен сәтте байлаулы тымағының бауы тырс етіп үзіліп кетеді.
Дау осылай басылды
Іс насырға шауып, даугер батырды төреге алып келеді. Төре даугерден: «Куәң бар ма?» деп сұрайды.
Даугер: «Бар куәм — түйемнің тобығы еді, оны мына найсап жұтып қойды!»
Қырыққанбас: «Төрелігіңе құлдық, тақсыр-еке. Бұл адамның жалақор екенін өзіңіз де көріп отырсыз. Егер осы адам түйе тұрмақ қойдың тобығын жұтып берсе, тоғыз атанын тіркеуімен мен-ақ тауып берейін!»
Әрине, ешкім тобықты жұта алмайды. Тапқыр батыр даудан осылай құтылыпты.
Қырыққанбастың шын аты
Қырыққанбастың шын аты — Ысмағұл. Шашына ұстара өтпегендіктен, шашын қырықтықпен алғызған. Содан ел оны «Қырыққанбас» атап кеткен екен.