Теңіз астында найзағай көбейген, жарқыл - дау көбейген
Метонимияның қолданылу аясы
Метафораға қарағанда, метонимияның қолданылу өрісі әлдеқайда тар. Метафора стиль түрлерінің қай-қайсысында да (бірінде аз, бірінде көбірек) кездессе, метонимияда бұл құбылыс байқалмайды: ол тілдегі стильдердің бәрінде бірдей қолданылмайды. Әсіресе ғылыми стильде (тіпті қоғамдық ғылымдардың өзінде де) және ресми-кеңсе стилінде, әдетте, кездеспейді. Метонимия көбірек ұшырасатын орта — көркем әдебиет стилі.
Авторлық шеберлікке тәуелділік
Көркем әдебиетте метонимияның жұмсалу сипаты метафорадан өзгеше: бұл екі тропаның жазушы шығармаларындағы қолданылу деңгейін бірдей деуге болмайды. Өйткені метонимияны қолданудың аздығы не көптігі ең алдымен әр автордың сөз қолданысындағы өзіндік шеберлігімен тығыз байланысты. Метонимияны орнымен қолдану белгілі дәрежеде шеберлікті қажет етеді. Сондықтан бір жазушыда ол сирек, ал екіншісінде жиірек кездеседі.
Осы тұрғыдан алғанда, М. Әуезов пен Ғ. Мүсіреповтің метонимияны қолданудағы шеберлігі ерекше назар аударады.
Көркем мәтіндегі әсер: «найзағай» метонимиясы
«Теңіз қарнын семсердей тілгілеп жүрген жалғыз өзі ғана емес екенін көкқасқа енді абайлады. Өзімен ата тегі бір Азат-мая нәсілінің естияр еркектері түгел құтырынып, олар да жарқырап ағып, жорық әнін салып жүр. Теңіз астында найзағай көбейген, жарқылдау көбейген. Сол найзағайлар барлық ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын, жөнін сілтейді.»
Мәні қалай ашылады?
Мұндағы «найзағай» деп отырғаны — көкқасқа тәріздес ата балықтар. Әрине, «Теңіз астында ата балық көбейген. Сол ата балықтар барлық ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын, жөнін сілтейді» деп те жазуға болар еді. Бірақ ондай баяндау көркемдік-экспрессивтік, эмоциялық бояуды әлсіретіп, әсерін көмескілендіреді.
Жазушы осыны ескеріп, ата балық деудің орнына найзағай метонимиясын әдейі әрі дәл қолданады. Демек, метонимия — көркем әдебиет стиліне барынша тән құбылыс.
Қалыптасқан тәсіл: -дай/-дей арқылы ишаралау
Көркем әдебиет стилінде метонимияны қолдануда қалыптасқан тәсілдердің бірі бар: метонимиялық сөзді (мысалы, «найзағай» сияқты) бірден метонимия ретінде тастай салмай, алдымен -дай/-дей жұрнағы арқылы салыстыру түрінде бір рет қолданып алады. Бұл оқырманға метонимияның қандай мағынада тұрғанын аңғаруға көмектеседі.
«Көкқасқа бұлардан ығысқан жоқ. Қанды ауыздар тобын қақ ортасынан найзағайдай жарып өтті. Құлқын тырбаңымен жүргендер найзағайды қалай ұстай алсын, ауыздарын ашқан бойы қала берді.»
«Қанжар» метонимиясы және сөз өрнегі
«Алғаш кездескен құламадан аналықтар да көп іркілмей өтті... Бір сәт құлама үстінде күміс қанжар лақтырысып, ойнап жүрген біреулер бардай еді. Төменнен жоғары қарай лақтырған қанжарлар күн көзінде бір жарқ етіп қалды да, суға шаншыла түсіп жоқ болды.»
Жеке сөз ғана емес
Жоғарыдағы «найзағай» метонимы тәрізді, мұндағы «қанжар» метонимы да сол балық мағынасында жұмсалған. Метонимия көркем әдебиетте тек жеке сөз түрінде ғана емес, тұтас орам, тіркес болып та келе береді. Мұндай орам түріндегі метонимияның мағынасы көбіне жалпы контекстен аңғарылады.
Метонимияның осы ерекшеліктеріне байланысты, ол өзге стиль түрлерінің көбінде қолданылмайды. Оның табиғаты мен өзіне тән сипат-ерекшелігі көркем әдебиет стилінде ғана жан-жақты әрі толық көрінеді.
Тіркес түріндегі метонимия: «алтын», «күміс», «темір найза»
«Алдыңғы күні Ержан аңшы үйіне екі түлкі әкеліп еді. Екеуі де алтайы қызыл, алтындай жымыңдайды екен... Қалың қызыл алтынның бетінде азғана ақ қылаң күміс сызықтар бар.»
«Жемсауын шалқайта ұстап, темір найзаларын тоса берді. Тырнақты да білекті екен.»
Нақтылаған қорытынды
Бұл үзінділерде метонимиялық мәнде жұмсалғандар — «қалың қызыл алтын», «ақ қылаң күміс сызықтар», «темір найзаларын» сияқты сөз орамдары. Олар көркем мәтінде затты тура атап бермей, оның айқын белгісін алға шығарып, бейнелілік пен эмоциялық әсерді күшейтеді.
Қорытынды
Метонимия — қолданылу өрісі шектеулі, бірақ көркем әдебиетте айрықша қуатты тропа. Оның әсері көбіне автордың талғамына, дәлдігіне және образды ойлауына байланысты ашылады. Сондықтан метонимияның табиғаты мен мүмкіндігі ең толық түрде көркем әдебиет стилінде көрінеді.