Тәуке хан және оның “Жеті жарғысы’’
XVII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығы: сыртқы қауіп, ішкі алауыздық
XVII ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығының жағдайы әлсірей түсті. Ірі ақсүйектер мен феодалдар арасындағы өзара қырқысуды пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып, осы өңірде көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бір мезгілде Бұхара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастаған кезеңде қазақ ханы Жәңгір Бұхара әміршісін жоңғарларға қарсы күрес үшін әскери одаққа көндірді.
Жәңгір хан тұсындағы ірі шайқастар
Жәңгір хан шебер саятшы ғана емес, сонымен бірге аса батыл, ержүрек қолбасшы болды. Оның тұсында қазақтар мен ойрат-жоңғарлар арасында үш ірі шайқас өтті: 1635, 1643 және 1652 жылдары.
-
1635 жыл
Шайқаста Жәңгір хан жоңғарлардың қолына түсіп, көп ұзамай тұтқыннан қашып шықты.
-
1643 жыл
Жәңгір хан 600 жанкешті жасағымен таудағы тар қуысты бекініске айналдырып, ойраттардың шамамен 50 мың әскеріне қарсы тұрды. Шайқас қызған шақта Жәңгір ханның шақыруымен көмекке 20 мың қолмен Жалаңтөс батыр келіп, бұрын-соңды болмаған жеңіске жетуге ықпал етті. Деректерде қалмақ әскерінің 10 мыңға жуығы шығынға ұшырағаны айтылады.
-
1652 жыл
Жәңгір хан жоңғарларға қарсы жорықтардың бірінде үшінші ірі шайқас кезінде қаза тапты.
Тәуке хан билігі: бірлік пен тәртіпті нығайту
1680 жылы хандық билік Жәңгірдің ұлы Тәуке ханға (1680–1717) өтті. Ол ел ішіндегі ықпалды феодалдарға ғана емес, халық қадірлеген билерге сүйене отырып, үш жүздің бірлігін сақтауға күш салды.
1687–1688 жылдары Тәуке хан Бұхара ханы Сұбханқұлымен Ташкент мәселесі бойынша келіссөз жүргізіп, қалаға қатысты әрекеттерге барғаны да айтылады. Сырдария бойында хандық өкіметтің ықпалы күшейіп, Түркістан Тәуке ханның астанасына айналды.
Жоңғар қысымы: бәсеңсу және жаңа қауіптер
XVII ғасырдың 90-жылдарында Тәуке хан тұсында жоңғар феодалдарының қысымы біршама бәсеңдеді. Бұған қазақтар, қырғыздар және қарақалпақтардың бір бөлігінің бірлесіп қимылдауы әсер етті. Алайда жоңғарлардың тонаушылық шапқыншылықтары толық тоқтаған жоқ.
Маңызды жайт
Кейінгі бір шапқыншылық кезінде Оңтүстік Қазақстанда Түркістан ғана аман қалғаны айтылады. Бұл кезеңдегі даталар деректерде әрқалай берілуі мүмкін, бірақ ойранның салдары айқын: оңтүстіктегі қалалардың тынысы тарылып, сауда жолдары үзіліп, халық шаруашылығы үлкен зардап шекті.
Тәуке хан феодалдық өзара тартыстарды уақытша тежеп, үш жүз арасындағы тыныштықты қалпына келтіруге ұмтылды. Осы арқылы қазақ руларының қоныстарын сыртқы жаулардан қауіпсіздендіруді көздеді. Тарихи деректерде оның қарамағында шамамен 80 мыңдай жауынгер болғаны айтылады — бұл ішкі және сыртқы қарсыластықта нәтижеге жетуге мүмкіндік берді.
«Жеті жарғы»: құқықтық жүйені жүйелеу
Тәуке хан тұсында хандық биліктің беделін көтеруге және үш жүздің ру-тайпаларын ортақ тәртіпке бағындыруға бағытталған шаралар қабылданды. Солардың ішіндегі ең маңыздысы — «Жеті жарғы» аталған құқық нормаларының жинағын құрастыру.
Бұл құжат өз дәуірінің талаптарына сай ғана емес, көшпелі қазақ қоғамының этникалық, шаруашылық-ұйымдастырушылық және географиялық ерекшеліктеріне бейімделген құнды тарихи ескерткіш ретінде бағаланады. Онда феодалдық меншікті қорғау, меншікке қатысты дауларды шешу, сондай-ақ қоғамдық тәртіпті сақтау мәселелеріне айрықша мән берілді.
Негізгі баптар мен нормалар (қысқаша мазмұн)
Құн дауы және кісі өлтіру
- «Қанға — қан» қағидасы қолданылды; дауды құн төлеумен өтеуге болатын жағдайлар көрсетілді (ер адамға — 1000 қой, әйелге — 500 қой).
- Әйел күйеуін өлтірсе, өлім жазасына кесілді; ағайындары кешірсе, құн төлеумен құтылуы мүмкін деп көрсетілді. Екіқабат әйелге қатысты ерекше жеңілдіктер де аталады.
- Ер адам әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді.
- Ата-ана өз баласының өлімі үшін жауапқа тартылмайды; ал анасы баласын қасақана өлтірсе, өлім жазасына кесілді.
Дене жарақаты және өтемақы
- Денеге зақым келтірілсе, соған сай құн төленді (мысалы, бас бармақ — 100 қой, шынашақ — 20 қой).
- Екіқабат әйелді атпен қағып кетіп, өлі бала туса: бес айлық үшін — 5 ат, 5 айдан 9 айға дейін — әр айына 1 түйеден өтем көрсетілген (100 түйе шамамен 300 атқа немесе 1000 қойға тең деп түсіндірілген).
Ұрлық, қарақшылық, зорлық
- Ұрлық, қарақшылық және зорлық-зомбылық үшін қатаң жаза қарастырылды; кей жағдайда жазаны құн төлеумен жеңілдету мүмкіндігі көрсетілді.
- Ұрыдан «үш тоғыз» айып өндіріліп, ұрланған мүлік қайтарылуға тиіс делінді.
- Ұрлық пен кісі өлтіру қатар жасалса, екі бірдей жаза қолданылды.
- Ерінің ұрлығын біле тұра әйелі мен баласы жазаға тартылмайды деген норма көрсетілген.
Отбасы, неке, ар-намыс
- Әйел зорлау кісі өлтірумен тең ауыр қылмыс саналды: құн төлеу міндеттелді; егер жігіт қалың төлеп, өзі зорлаған қызға үйленсе, жаза жеңілдетілуі мүмкін деп көрсетілді.
- Некелі әйелді күйеуінің келісімінсіз алып қашу үшін өлім жазасы немесе құн төлеу қарастырылды; әйелдің келісімімен алып қашқан жағдайда қалың төлеп, қосымша қалыңсыз қыз беру міндеті аталады.
- Әйелді ренжіткен адам кешірім сұрауға тиіс; сұрамаса, арсыздығы үшін айып салынатыны көрсетілген.
- Опасыздық үстінде ұсталған жағдайда жаза қолдану шарттары мен куәлік тәртібі аталады (төрт сенімді адам теріске шығарса, әйел ақталады деген норма берілген).
Әлеуметтік мәртебе және мүлік
- Төре мен қожаның құны қарашадан жеті есе артық төленетіні көрсетілген.
- Құлдың өмірі құнсыз деп танылып, қожайын билігіне тәуелді екені жазылған.
- Өсиет ағайындар мен молданың қатысуымен жасалуы тиіс делінген.
- Әкесінен бөлек тұратын ұл қайтыс болып, баласы болмаса, оның мал-мүлкі әкесіне тиесілі деп көрсетілген.
Дін, тәртіп және қоғамдық нормалар
- Жеті ата ішінде қан араластыру (туыстық некеге бару) үшін қатаң жаза белгіленгені айтылады.
- Құдайға тіл тигізу туралы бапта куәлік тәртібі мен жаза көрсетілген.
- Өзіне-өзі қол жұмсағандарды бөлек жерлеу нормасы аталады.
- Ата-анасына тіл тигізген ұл мен қызға қатысты қоғамдық жазалау түрлері сипатталған.
Дауды шешу тәртібі және билік жүргізу
- Дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелді; куәлікке екі немесе үш адам жүреді делінді.
- Билерге билік айтқаны үшін кесілген малдың оннан бірі тиесілі екені көрсетілді.
- Айыпкер айыбын төлемесе, ру басының рұқсатымен барымта арқылы өндіріп алу мүмкіндігі аталады.
Мәслихат, әскери міндет және салық
Тәуке хан заң баптарының орындалуын қамтамасыз ету үшін хан бастаған сұлтандарды, ру ақсақалдары мен билеушілерді күз айында бір жерге жинап, мәслихат өткізу тәртібін белгіледі. Жиналысқа қару-жарақсыз келуге болмайтыны, ал қаруы жоқ адамның дауыс бере алмайтыны атап көрсетілді.
Сондай-ақ қару ұстай алатын әрбір адам хан мен билеушілерге жыл сайын мал-мүлкінің жиырмадан бір бөлігін салық ретінде төлеуге тиіс болғаны айтылады.
Тарихи маңызы
«Жеті жарғының» әр бабы өз кезеңінің қоғамдық қажеттілігімен сабақтас болды: әкімшілік басқару, қылмыстық және азаматтық құқық өлшемдері, салық, діни көзқарастар, жер дауы мен құн дауын реттеу сияқты салалар түгел қамтылды. Бұл жинақ жоңғар шапқыншылығы күшейген дәуірде қазақ қоғамында заңдылық пен тәртіпті нығайтып, елді ұйыстыруға қызмет етті.