Түстіктен құтандар ұшып келгенде

Бұл оқиға қаңтардың аяғында болды. Өршелене соққан боранның ызғары да, үрейі де бөлек еді. Қарлы құйын көшелер мен қиылыстарды қуалай соғып, үйлердің терезелерін бітеп тастады; шатырдан қар түйір-түйірімен сырғи құлап жатты. Жел әрлі-берлі өткен адамдарды қуып, беттестіріп, иық қағыстырып, бірін-бірі мықтап ұстап алуға мәжбүрледі. Бір мезетке аялдап, дем алып үлгермей, бәрі құстай ұшып, зыр жүгіретін.

Күймелер мен аттар бейне бір опа жаққандай аппақ. Жалшылар күймелерге сырт беріп, желге арқасын тосып, тапжылмай тұр. Ал жаяулар қалың қарды әрең кешіп келе жатқан күймелерді тасалап, бораннан ықтауға тырысады.

Ақыры боранның беті қайтқанда, үйлердің іргесін қуалай қар аршылып, жалғызаяқ сүрлеу салынды. Бірақ сол жолдың өзі дау: жүргіншілер мезгіл-мезгіл соқтығысып, иықтары түйісіп қалған сәтте «кім алға түседі?» деп тосып тұрып қалады. Ешкім де бірінші болып күртік қарға аяқ басқысы келмейді.

Кешке қарай аспан шайдай ашылды. Ал аяздың қаттылығы сонша — таңертең қардың беті тас болып қатып қалыпты. Торғайлар қарға батпай, үстіне ұшып-қонып секектеп жүр. Бір омбыдан екіншісіне ұшады, тазаланған сүрлеумен де секіреді, бірақ еш жерден жем таба алмайды.

Торғайлар тоңып, бір-біріне мұңын шақты:

Торғайлардың бірі қалаға үйреніп қалғанын айтты. Бір үйдің қабырғасына аузы ішке қараған құмыраларды кірпішпен бекітіп қойған: түбінде кішкентай тесік бар, кіріп-шығуға ыңғайлы. Сол жерге ол күйеуімен ұя салып, балапан өргізген. Адамдар нан қиқымын шашады — өздері қызықтағанымен, құстарға қорек.

Бірақ өзгелері деревняға ұшып кетті. Ол жақта қыс қаладағыдан да қатал екен. Қар жамылған далада суық жел суыра соғады. Шаруа жылы қолғап киіп, шанада отыр; тізесіндегі шыбыртқы бос жатса да, арық аттар жортудан танбайды. Танауларынан бу бұрқырайды, шана табанының астындағы қар сықыр-сықыр етеді.

— Шиық! Көктем қашан келер екен? Қыс тым ұзаққа созылды! — деп торғайлар шағымданды.

Осы сөз жаңғырығып, төбе жақтан қайта естілді. Бұл жай ғана жаңғырық па, әлде қалың қардың үстінде отырған аппақ қарттың үні ме — белгісіз. Қарияның сақал-шашы да, үстіндегі тоны да аппақ, тек үлкен көздері ғана жарқырайды.

Торғайлар: «Мына шал кім?» — деп сұрағанда, шарбақта отырған кәрі қарға түсіндірді:

Апта артынан апта өтті. Орман қарайып, көл мұзы қорғасындай сұр тартып, жер бетін тұман қымтады. Табиғат қалың ұйқыда жатқандай тым-тырыс еді.

Бір күні күн сәулесі көл бетін сипап өткенде, мұз еріген қалайыдай жарқырап кетті. Қардың қалың көрпесі босаңси бастады. Сол сәтте торғайлар дабыл қақты:

Көп ұзамай түстіктен бір жұп құтан көрінді. Әрқайсысының арқасында бір-бір бала: бірінде ұл, бірінде қыз. Жерге түсе сала балалар жерді сүйіп, қол ұстасып алға жүрді. Олардың ізімен қардың үстіне кішкентай ақ гүлдер қылтиды.

Балалар қария Қысқа келіп, кеудесіне бастарын тигізді. Сол мезетте үшеуі де, төңірек те қою, дымқыл тұманға оранып, ғайып болды. Жел тұманды ысырып әкеткенде, күн күлімдеп шықты: Қыс жоғалған. Табиғат тағына Көктемнің сүйкімді перзенттері жайғасты.

— Міне, Жаңа жыл деген осы! — деді торғайлар.

Көктем күшейген сайын орман алаңқайлары хош иіске толып, фиалка мен анемон гүлдеді. Жаңбыр себелесе де, ешкім елең етпеді: табиғаттың қуанышы бәрін басып кетеді. Қыз бен ұл — көктем перзенттері — өсе берді, күлді, қол ұстасып жүрді. Олардың сүйісуімен-ақ орман жасыл шатырға айналғандай.

Жаз да келді. Қара қошқыл бұлттар үш жақтан көшіп келіп, орман үстіне теңіздей төне қалды. Жел тынды, құстар да тына қалды. Сосын күннің сәулесі жарқ етіп, артынша күркіреген үн төбені басты; аспаннан су селдей құйылды. Нөсер басылғанда, тамшылар жапырақта маржандай жылтырады, құстар қайта сайрады, табиғат қайтадан тіріліп кеткендей болды.

Күн артынан күн өтті. Егін даласы толысып, бақта раушан жайнады, шие қара күрең жеміске толды. Бірақ жыл ханымы бір күні: «Суық түсті, тұман көбейді, мен атамекенді сағындым», — деп түстікке көз тікті. Сәл жел соқса, ол да табан астында тайып тұрғандай ғайып болды.

Қою тұман жер бетін тұмшалап, суық жел суыра соғып, ұзақ қараңғы түндер басталды. Басынан ақ қырау шалған жыл әміршісі қайта көрінді: ол өз шашының ағарғанын «жаңа жауған қар» деп ойлағандай.

Қоңыраулар жұптасу — некелесу басталғанын хабарлағандай сыңғырлады.

Қартайған, мұз құрсанған, бүкірейген Қыс биік төбеде отырды. Көл айдынында конькишілер жебедей зулайды, ақ қар үстінде қара қарғалар қараңдайды. Тыныштықта Қыс жұдырығын түйгендей болса — мұз қайта қатады, бұғаздар қайта құрсанады.

Қаладан ұшып келген торғайлар тағы сұрады: «Көктем қашан келеді?» Жауап бұрынғыдай: «Түстіктен құтандар ұшып келгенде».

Күн бірте-бірте жылына бастады. Қар еріп, құстар «Көктем келе жатыр!» деп шиқылдады. Аспанның асқақ биігінде бірінші құтан көрінді, артынан екіншісі де жетті. Құтандар арқасындағы балалар жерге қонып, жерді сүйді; үнсіз отырған қария Қысты да сүйді. Сол мезетте Қыс тұманға сіңіп, ғайып болды.

— Осының бәрі тамаша әрі шындық, — деді торғайлар. — Бірақ күнтізбедегідей емес. Демек, адамдарша айтқанда, «түкке тұрмайды»…

Ал табиғат үшін «жаңа жыл» — қағаздағы белгі емес, көктемнің өзі.