Қазақ алфавитты латын әріптегі нұсқасы
Ақтөбе қаласы • Есет батыр атындағы АОМКЛИ
Баяндама • 2013
Орындаған: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі В.М. Бөлекбаева
Латын әліпбиіне көшу – бүгінгі таңның өзекті мәселесі
Қазақ ұлты өзінің тарихи жолында сан түрлі жазу жүйесін пайдаланды. Ең алғашқы кезеңдерде ойды таңба арқылы жеткізу кең тарады. Кейін 1929 жылға дейін араб әліпбиі, 1929–1940 жылдары латын қарпі, ал 1940 жылдан бері кирилл әліпбиі қолданылып келеді.
Бүгінде әлемде жазу үлгілері көп болғанымен, халықаралық кеңістікте ең кең таралғаны – латын әліпбиі. Тәуелсіздік жылдарынан бері Қазақстанда да латын графикасына көшу мәселесі жиі көтеріліп, қоғамда әлі күнге дейін толық шешімін таппаған маңызды тақырыптардың біріне айналды.
Қоғамдық пікір және талқылаулар
Латын қарпіне көшу туралы бастамаға қатысты ғалымдар, тіл мамандары және жалпы жұртшылық арасында қызу пікірталас жүріп келеді. Бір тарап мұны уақыт талабы деп санаса, екінші тарап әлеуметтік, мәдени және практикалық қиындықтарды алға тартады.
Жаңа әліпби тек таңба ауыстыру ғана емес, саналық жаңғырудың бір қадамы ретінде қарастырылады. Бұл үдерісте Қазақстандағы өзге тілдердегі баспа өнімдері мен бұқаралық ақпарат құралдарының да ортақ графикалық кеңістікке біртіндеп икемделуі туралы ұсыныстар айтылады.
Стратегиялық құжаттардағы бағыт
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан – 2050» стратегиясында латын әліпбиіне көшу мәселесін көтеріп, кезең-кезеңімен іске асырудың мерзімдік бағдарын ұсынды. Бұл шешім қоғамда кең талқыланып, тіл жанашырлары мен қоғам қайраткерлері арасында пікір алмасуды күшейтті.
Тәуелсіздіктің басты тірегі – мемлекеттік тіл. Стратегиялық құжаттарда қазақ тілінің қолданысын кеңейту, оның қоғамдық өмірдегі орнын күшейту міндеті айқын көрсетіледі. Сонымен бірге, латын графикасына көшудің нақты белгіленуі көпшіліктің назарын ерекше аудартты.
Латын графикасы қазірдің өзінде қайда қолданылып жүр?
- SMS-хабарламалар мен қысқа мәтіндерде.
- Шетелдік әріптестермен байланыс орнатуда.
- Қандастармен халықаралық коммуникацияда.
Осы тәжірибені жүйелеу үшін көпшілікке қолайлы, бірізді бір нұсқаны бекіту қажет деген пікір жиі айтылады.
Неге латын әліпбиі қолайлы деп есептеледі?
Ғалымдардың бірқатар уәжіне сәйкес, латын графикасында таңба саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, меңгеруге жеңілірек. Мысалы, кирилл әліпбиінде 42 әріп болса, латын негізіндегі классикалық әліпбиде 26 әріп бар.
- Кейбір әріптердің сәйкестігі (мысалы, a–а) үйренуді жеңілдетуі мүмкін.
- Компьютерлік технологиялар мен цифрлық ортада ақпаратты енгізу, сақтау және алмасу үдерістері жеңілдейді.
- Шетелдік сөздер мен атауларды беру кезінде халықаралық стандарттарға жақындасу мүмкіндігі артады.
Сонымен қатар, пернетақта мен техникалық қолжетімділік факторы да маңызды: латын әріптері көптеген құрылғыларда әуелден бар.
Ұсынылған сәйкестендіру кестесі (үзінді)
Төмендегі кесте мәтіндегі ұсыныстарға сүйенген латын графикасындағы нұсқаны және қазіргі кирилл әріптерімен сәйкестіктің кейбір үлгілерін көрсетеді. (Кесте бастапқы мәтінде кең көлемде берілгендіктен, мұнда ықшамдалған түрде ұсынылды.)
| № | Латынша | Кирилл | Ескерту |
|---|---|---|---|
| 1 | A’ | Ә | Апостроф арқылы ажырату |
| 2 | A | А | Тура сәйкестік |
| 3 | G | Ғ | Берілімі туралы пікірталас бар |
| 4 | N’ | Ң | Апострофтық белгі қолданылады |
| 5 | O’ | Ө | Диакритика орнына апостроф |
| 6 | U’ | Ү | Апострофтық нұсқа |
| 7 | S’ | Ш | Дыбысты даралау тәсілі |
| 8 | ’ | ь/ъ | Айрықша белгі ретінде |
Ескерту: Бұл бөлім бастапқы мәтіндегі ұсынысты стильдік тұрғыда ықшамдап беруге арналған. Әліпби нұсқасын қабылдау ғылыми-орфографиялық талаптарға және ресми бекіту үдерісіне тәуелді.
Қолдану ауқымы: тек тіл емес, тұтас жүйе
Латын әліпбиіне негізделген жазуды өмірдің барлық саласында қолдану арқылы қазақ тілінің мемлекеттік қолданысын толық қамту мақсаты көзделеді. Бұл бағытта Қазақстандағы оқу-ағарту, ғылым, баспа ісі, бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ материалдық және рухани мәдениет кеңістігі назардан тыс қалмауы тиіс.
Мұндай қадам Тіл туралы заңнама талаптарының жүзеге асуына да оң ықпал етіп, көпұлтты қоғам жағдайында ортақ коммуникациялық кеңістікті жүйелеуге мүмкіндік береді деген көзқарас бар.
Қорытынды
Қазақстанның латын әліпбиіне көшуі әлемдік өркениет кеңістігімен ықпалдасуға, цифрлық құралдарды жылдам игеруге, мемлекеттік тілдің ұлттық болмысын сақтауға және түбі бір түркі халықтарымен рухани-мәдени жақындасуға оң әсер етуі мүмкін.
Қорыта айтқанда, латын қарпіне көшу – ұлт болып жұмыла кірісетін ауқымды жұмыс. Қандай шешім қабылданса да, ел игілігіне қызмет етсін.