Жатын бөлмеде терезе екеу
«Сирендер шырқаған әлгі ән қандай еді? Әйелдер арасында жасырын жүргенде Ахилл өз есімін қалай атады?» — сауал қанша күрделі болғанымен, оған болжам жасауға болады.
Сэр Томас Браун
«Құтыға жерлеу»
Біздің ақыл-ойымыздың айырып, ажырата білу қабілеті талдау жасауға келгенде жиі қауқарсыздық танытады: біз көбіне оны әдісіне емес, тек нәтижесіне қарап бағалаймыз. Ал адам үшін, әсіресе дарынды адам үшін, талдай білу — ерекше ләззаттың қайнары.
Өз күшіне масаттанып, жаттығуда бұлшық етін еріксіз ширықтырғанда рахат табатын алып адам сияқты, талдаушы да бір нәрсені анықтауға немесе ашуға мүмкіндік туған сайын қуанады. Дарынын ұштай түсетін қарапайым ғана іс оның көңілін көтеріп жібереді. Ол жұмбақтарды, сөзжұмбақтарды, құпия жазуларды ұнатады; оларды шешкенде қарапайым адам жете бермейтін көрегендік танытады. Әдістің өзінен туатын шешім — сезімталдықтың айқын үлгісіндей көрінеді.
Талдау мен есептеу: ұқсастық емес, шекара
Бұл қабілет математикамен шұғылданудың әсерінен бе, әлде кейде орынсыз түрде «артықша талдау» деп аталатын ерекше саланың нәтижесі ме — қалай болғанда да, топшылау мен есептеп шығару өз алдына талдау бола алмайды.
Қысқа түйін
- Есептеу — мүмкіндіктерді таразылау.
- Талдау — құбылыстың ішкі құрылымын, заңдылығын ашу.
Мысалы, шахматшы есептейді, топшылайды, ойластырады, бірақ бұл әрдайым талдау емес. Осыдан «шахмат — ойды дамытуға ең пайдалы ойын» деген пікірдің кейде үстірт шығатыны байқалады.
Шахмат пен дойбы: тереңдік қайда өлшенеді?
Оқырман, сіздің алдыңыздағысы трактат емес, әдеттегіден тыс әңгімемнің алғысөзі іспетті ойлар ғана. Сондықтан реті келіп тұрғанда айта кетейін: жұрт көбіне шахматтың «сыпайылығы» мен «нәзіктігін» жоғары қояды, ал сырттай қарапайым көрінетін дойбы шеберлікті анағұрлым талап етіп, миға көбірек міндет жүктеуі мүмкін.
Шахмат
Күрделілік көбіне «тереңдік» деп түсініледі. Бірақ мұнда бәрі байқампаздыққа тіреледі: назарыңыз аз ғана басқаға ауысса, қателік жасайсыз. Жүрістер көп әрі көпмағыналы болған сайын, ағаттық та көбейеді; жиі жағдайда қабілеті күшті ойыншыдан гөрі байыпты ойыншы жеңеді.
Дойбы
Жүріс түрі аздау, ағаттыққа орын тар. Мұнда жеңіс көбіне ықыласқа емес, тапқырлыққа сүйенеді. Мәселен, төрт-ақ би қалған партияда аңғалдыққа орын жоқ: күш тең болса, жеңіс тұтқиыл әрі дәл жүріске байланысты.
Мұндай жағдайда талдаушы қарсыласының ойын табуға тырысады: өзін оның орнына қояды да, көбіне жаңсақ бастыртатын немесе шатастыратын жалғыз комбинацияны (кейде тым қарапайым) бірден аңғарады.
Вист: талдау мектебі
Вист ойыны «есептей білу өнерінің» тамаша мектебі екені баяғыдан белгілі. Тіпті талай зияткердің шахматты бос әурешілік санап, түсініксіз себептермен вистке әуес болғаны да айтылып жүреді. Шындығында, ойынның басқа ешбір түрі адамнан мұндай талдау қабілетін соншалық талап етпейді.
Әлемнің асқан шахматшысы — адам тапқырлығының маңызды саласын висте шебер ойлап, жеңіске жеткенде ғана толық шахматшы бола алады. Ал шебер ойын дегеніміз — жеңіске жеткізетін барлық әдістерді меңгеру. Ол әдістер көп әрі сан алуан; әрі олар әдетте орташа ойыншыда бола бермейтін адам жанының сырын ұғуды қажет етеді.
Талдаушы нені «оқиды»?
Жад пен зейін
Қолдағы жүрістерді ғана емес, болмашы ишаралар мен ұсақ «артық» мәліметтерді де естен шығармайды.
Қарсыластың мінезі
Бет құбылысы, көзқарас, сенімділік не үрей, асығыстық не байсалдылық — бәрі белгі.
Әрекеттегі астар
Картаны әдейі адастыру үшін жүрді ме, әлде байқамай беріп қойды ма — соны ажыратады.
Қорытындыға келу
Екі-үш жүрістен кейін-ақ кімнің қолында не барын шамалап, еркін ойнай бастайды.
Вист ережелері (Хойл қалыптастырған қағида) жұрттың бәріне түсінікті, бәрі қолдана алады. Бірақ талдаушының өнері ережеден тыс жерде көрінеді: ол іштей тұжырымдар жасап, бақылаулар жинайды. Екі жақ та барлайды, алайда басымдық қорытындының ғана емес, бақылаудың сапасына байланысты.
Тапқырлық пен талдау: шатастырмау керек
Талдау қабілетін күнделікті тапқырлықпен шатастыруға болмайды. Кез келген тапқыр адам талдауға қабілетті болмауы мүмкін, ал талдаушы әдетте тапқыр келеді.
Френологтер тапқырлықты туа біткен дербес қасиет деп санап (меніңше, орынсыз), оған тіпті өзіндік «мүше» теліген. Бірақ ойдан шығару мен айла табу қабілеті кейде ақылы шолақ адамдардан да байқалады — мұны тұрмыс пен әдет-ғұрыпты тамсана жазатын талай автор әлдеқашан аңғарған.
Қиял мен аңсауға қарағанда, тапқырлық пен талдаушылықтың айырмасы әлдеқайда нәзік: тапқыр адам көбіне қиялшыл, ал қиялы бай адам талдауға бейім келеді. Бұдан кейінгі әңгіме — осы пікірлердің нақты мысалы.
Париж: Дюпенмен таныстық
18... жылдың көктемі мен жазының бір кезеңінде мен Парижде тұрдым да, мосье С. Огюст Дюпенмен таныстым. Ол жас болса да, текті әулеттен шыққан, алайда тағдыр тауқыметін көп тартып, әбден қажыған жан еді. Несие берушілердің қайырымдылығы арқасында әкесінен қалған азғана мұраға ие болып, соның түсімімен ғана күн көретін. Өмірдегі бар қызығы — кітап. Ал Парижде кітап арзан.
Біз Монмартр көшесіндегі қораш кітапханада, қолымызға сирек түсетін бір әйгілі кітапты іздеп жүріп кездестік. Заматта танысып, лезде шүйіркелесіп кеттік. Кейін де талай мәрте жолықтық. Мен оның шыққан тегін сұрағанда, француздарға тән аңқылдақ мінезімен бәрін жасырмай айтып берді.
Оның оқымыстылығы мен ойының оралымдылығына еріксіз қайран қалдым. Париждегі мақсатым басқа болғанымен, мұндай адаммен танысу — қазынамен тең екенін сездім. Сөйтіп, Парижден кеткенше бірге тұруға келістік. Менің жағдайым тәуірлеу болғандықтан, оның келісімімен Сен-Жерменнің шет жағынан архитектурасы әдемі, ескілеу бір үй жалдадым. Үйді екеуміз ұнататын жұпыны жиһазбен жабдықтадық.
Екеуміздің тұрмыс салтымыз
Біз жұртпен араласпайтынбыз. Мен жаңа мекенжайымды достарыма да айтпадым, Дюпен де Парижді «ұмытқалы қашан». Егер біреу тіршілігімізді білсе, зиянымыз тимесе де, бізді қисынсыз қиял қуған жандар дер еді.
Түнге ғашықтық және ойдың терең ырғағы
Дюпеннің айрықша қасиеттерінің бірі — түнге, оның өзгеше сұлулығына ғашықтығы еді. Мен оның оғаш мінездеріне мойынсұнып, мұнысын да қабылдадым. Қоңыр түсті құдірет тұрақтамайды ғой; сол шапағаттан айрылмау үшін таң ата бастағанда-ақ терезелердің сыртқы қақпақтарын қымтап жауып тастайтынбыз. Бөлмені түтіні бұрқыраған, жыпылықтаған екі-үш май шам ғана әрең алакеуімдендіріп тұратын.
Сол әлсіз жарықта біз қиялға беріліп, кітап оқып, кітап жазып, әңгімелесіп отыратынбыз. Сағат түннің қайта келгенін жариялағанша — осы күй. Содан соң жұбымызды жазбай далаға шығып, күндізгі әңгімені жалғастыратынбыз. Кейде үлкен қаланың жылт-жылт еткен оттары мен күңгірт көшелерін үнсіз тамашалап, түн ортасы ауғанша серуендейтінбіз.
Осындай сәттерде Дюпеннің талдау дарынына ерекше қайран қалатынмын. Ол аса мақтанбаса да, бұл қабілет өзіне ұнайтынын, көңілін қуанышқа бөлейтінін талай мойындаған. Кейде ол адамдардың көпшілігі өзі үшін ашық кітап екенін айтып күле отырып, менің ойымды айтқызбай-ақ дәл табатын.
Мұндайда ол бір сәт өмірден түңілген адамдай көрінетін: жалт еткен жанарын қиянға қадап, қалшиып тұра қалады; сөзін асықпай, нығарлап айтпаса, қоңыр дауысы қарлығыңқырап, ызалы шығатын. Сондайда мен адамның жан дүниесі екіұдай болады деген ескі ілімді еске алып, «екі Дюпен» — жасампаз және жойымпаз Дюпен туралы ойлайтынмын.
Ойды оқу: Поль-Рояльдағы кеш
Бұл жерде әңгіме ғажайып туралы емес; кейіпкерімді әдейі романтикаға малшындырайын деген ойым да жоқ. Бірақ бір мысал бәрін нақтырақ көрсетеді.
Бір кеште біз Поль-Рояльдың шет жағындағы сасықтау, ұзын көшені бойлап келе жаттық. Әркім өз ойымен әлек. Ширек сағаттай екеуміз де тіл қатпадық. Кенет Дюпен: «Шілтиген анау түрімен не бітіреді? Одан да Варьете театрына барып, бағын сынап көрсе ғой!» — деді.
Мен іле жауап бердім де, аң-таң болдым: дәл осы сәтте ойлап келе жатқаным — Шантильи туралы еді. Дюпен менің абыржуымды көріп: «…Шантильи туралы…» — деп сөзімді өзі жалғады.
Дюпеннің түсіндіру желісі
Ол менің ойымды «әлгі жеміс-жидек сатушыдан» бастап кері тізіп шықты: тар көшеде бізді қағып кеткен еңгезердей сатушы мені тас үйіндісіне қарай итеріп жіберді; мен сүрініп, тобығымды сәл созып алып, қабағымды шытып, тастарға қайта қарадым. Дюпен менің көзімді жерден алмай, төселген тастардың ойық-жарығын шолып келе жатқанымды байқаған.
Сол тастарды қалау тәсілі мені стереотомия ұғымына, одан Эпикур туралы әңгімемізге, әрі қарай аспандағы Орион шоғырын еске түсіруге жетелепті. Ал Орион — кеше бір мақалада келтірілген жолдар арқылы Шантильиге қатысты ойға жалғасқан. Сосын менің жымиғанымды, күрсінгенімді, бойымды тіктегенімді байқап, «шілтиген етікші» туралы қорытындыға келген.
Оның қисынына таңырқай отырып, мойындамауға амалым қалмады: ойдың бастауы мен түпкі қорытындысы бір-біріне жанаспайтындай көрінгенімен, арадағы көпірді байқау — талдаушының кәсібі екен.
Газет хабары: «Құлақ естімеген қылмыс»
Көп ұзамай «Сот газетінің» кешкі санын қарап отырып, мынадай хабарға тап болдық:
Оқиға орны: Морг көшесі
«Құлақ естіп көрмеген қылмыс. Бүгін, таңғы сағат үштер шамасында жан түршігерлік айқай Сен-Рок кварталында тұратындарды оятты. Айқай Морг көшесіндегі мадам Л’Эспанэ мен күйеуге тимеген қызы мадемуазель Камилла Л’Эспанэ тұратын үйдің бесінші қабатынан үздіксіз шыққан.
Көршілер есікті сүйменмен бұзып, екі жандармның қатысуымен ішке кірді. Айқай басылды, бірақ бірінші қабатқа көтерілген бойда жоғары жақтан екі, тіпті үш адамның ашулы дауысы естілді. Үшінші қабатқа жеткенше бұл да тынды; үй тып-тыныш болып қалды.
Бесінші қабаттағы бұрыштағы үлкен бөлмеге кіргенде (ішінен жабылған есікті де бұзуға тура келді) көз алдарынан жан түршігерлік ойран шықты: мебель қираған, төсек-орын еденге үйілген. Орындық үстінде жүзі қан-қан ұстара жатыр. Пештің торына қан ұйысқан, түбінен жұлып алынғандай екі-үш уыс ұзын ақ шаш ілініп қалыпты.
Еденнен торт наполеондар (топаз) асыл тасты бір сырға, ас ішетін үш күміс қасық, мельхиордан үш шай қасық, жалпы құны төрт мың франкке жуық екі дорба алтын теңге табылды. Комод жәшіктері суырылған. Темір сандық төсек астынан шықты: аузы ашық, кілті құлыпта, ішінде сарғайған хаттар мен ескі қағаздар ғана.
Мадам Л’Эспанэнің ізі жоқ. Біреу пештегі күлге назар аударып, мұржаны қараған кезде — сұмдық — қыздың өлігін шашынан сүйреп шығарады: басы төмен, аяғы жоғары қаратып, оны тым тар мұржаға зорлықпен тығып қойған. Денесі әлі жып-жылы. Денесінің көп жері терісі сыдырылған, бұл өлікті мұржаға күштеп тыққанын және зорға суырып алғанын аңғартады. Беті шиедей тырналған, құдды қылғындырылған адамдай қанталап, көгеріп…»