Қазақ халқының азаттық күресінде Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілістің маңызы зор
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс: тарихи маңызы
Қазақ халқының азаттық күресі тарихында Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілістің орны айрықша. Бұл қозғалыс Ішкі Ордадағы әлеуметтік теңсіздікке, салықтық езгіге және отаршылдық қысымға қарсы бағытталған халықтық қарсылықтың ірі көрінісі болды.
Алғашқы толқын
1827–1829 жылдары Ішкі Ордада көтерілістің алғашқы белгілері байқалды.
Негізгі өрістеу
1836–1837 жылдары қозғалыс ашық сипат алып, Жәңгір ханға қарсы күреске ұласты.
Шешуші кезең
1837–1838 жылдары шайқастар күшейіп, қозғалыс Жайықтың сол жағында жалғасты.
Көтерілістің алғышарттары
Ішкі Ордада шиеленісті күшейткен негізгі себептер — жер дауының ушығуы, салықтық қысым, әлеуметтік әділетсіздік және отаршылдық қанау болды. Осы жағдайлар 1836 жылы қарулы қарсылыққа алып келді. Сол кезеңде қазақ ауылдарының бір бөлігі Оралдың арғы жағына қайта көше бастады, бұл да жер мен қоныс мәселесінің күрделене түскенін көрсетті.
Негізгі себептер
- Жер дауының күшеюі және қонысқа қатысты шектеулер
- Салықтық езгі мен шаруашылыққа түсетін ауыртпалық
- Әлеуметтік қысым және билік айналасындағы топтардың үстемдігі
- Отаршылдық саясаттың ықпалы мен әкімшілік бақылаудың күшеюі
1836 жыл: ашық күрестің басталуы
1836 жылдың ақпанында Ішкі Орда қазақтарының Жәңгір ханға қарсы ашық күресі басталды. Қақтығыстың түрткісі — Исатай Тайманұлының хан ордасына шақырылуы еді. Исатай барудан бас тартып, ауылдарын қыстаудан көшіріп, көтерілісшілердің ірі лагерін құрды.
Осы тұста хан мен оның төңірегіндегілер көтерілісшілерге жала жабуға көшті. Барымта кезінде бір бақташы қарттың қаза табуына байланысты Қарауылқожа жүргізген тергеу Исатай мен оның жақтастарын өлімге қатысы бар етіп көрсетуге тырысты.
Исатайдың тактикасы
1836–1837 жылдары Исатай Жәңгір ханға қарсы арыз-шағым жазу тәсілін халық алдында хан саясатын әшкерелеудің құралы ретінде қолданды.
Уәде және өзгеріссіздік
Халық көп жиналған кезде Ордаға тапсырылған арызды хан 12 күн ішінде қарауға уәде берді, алайда іс жүзінде жағдай өзгермеді.
1837 жыл: талаптар, шиеленіс және қарулы қақтығыс
1837 жылдың басында көтерілісшілердің қимылы күшейе түсті. Олар Жәңгір ханнан ықпалды тұлғалар — Балқы би мен Қарауылқожаны шеттетуді, билікті ру старшындарының қолына беруді, көтерілісшілерге қарсы басталған істерді тоқтатуды немесе билер сотының құзырына өткізуді талап етті.
Жәңгір хан бұл талаптардан қатты састы. Исатай Тайманұлы дауды бейбіт жолмен шешуге болатынына сендіргісі келді. Бірақ дәл осы кезеңде Орынбор әкімшілігі мен хан билігі асығыс түрде казак әскерін және хан жасақтарын жинақтауға кірісті.
Көтерілісшілердің басты талаптары
Балқы би мен Қарауылқожаны билік ықпалынан шеттету
Билікті ру старшындарына беру
Көтерілісшілерге қарсы істерді тоқтату
Дауларды билер сотының қарауына беру
Тастөбе шайқасы және қозғалыстың Жайықтың сол жағына ауысуы
1837 жылғы 15 қарашада таң алдында Тастөбе елді мекенінде көтерілісшілер мен жазалаушы күштер арасында кескілескен шайқас болды. Ұрыста көтерілісшілер жеңіліске ұшырады: орасан көп мал қырылып, ондаған адам қаза тапты.
Соған қарамастан, аз ғана қосынмен Исатай мен Махамбет Жайықтың сол жағасына өтіп құтылып, көтерілісті жаңа аумақта жалғастырды.
Нәтиже
Тастөбедегі жеңіліс қозғалыстың қарқынын әлсіреткенімен, күресті толық тоқтата алмады.
Жаңа кезең
Көтеріліс Жайықтың сол жағында жалғасып, қайта топтасу мен жаңа қақтығыстарға ұласты.
Қиыл өзені бойындағы шайқас және Исатайдың қазасы
1838 жылғы 12 шілдеде Кіші жүз жеріндегі Қиыл өзенінің бойында көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында кезекті шайқас өтті. Осы ұрыста Исатай Тайманұлы ерлікпен қаза тапты.
Қозғаушы күш, әлсіз тұстар және тарихи сабақ
Көтерілістің негізгі қозғаушы күші — көшпелі рулар болды. Алайда қозғалыстың стихиялы сипаты, нақты бағдарламаның болмауы және ұйымшылдықтың жеткіліксіздігі жеңіліске әкелген басты себептердің қатарына жатады.
Жеңіліске әсер еткен факторлар
- Стихиялы сипат және ортақ жоспардың әлсіздігі
- Нақты бағдарламаның болмауы
- Ұйымдасу деңгейінің жеткіліксіздігі
Махамбеттің рөлі
Махамбет Өтемісұлы көтерілісте ерекше орын алды. Ол жалынды жырлары арқылы халықты патша үкіметінің отаршыл саясатына және сол саясатты қолдаған хандық билікке қарсы күреске үндеді. Ақынның сөзі көтерілістің рухын көтеріп, халықтың наразылығын саяси-әлеуметтік талаптар деңгейіне жеткізетін маңызды құралға айналды.
Санат
KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы