Талас жазу ескерткіштері

Енисей жазба мұралары

Енисей жазбаларының бұлай аталу себебі — сына тәрізді таңбалар қашалған тас жазулардың Енисей бойынан табылуына байланысты. Кейін мұндай үлгілер Тува, Хакасия және Краснояр өлкелерінен де анықталды. Жалпы саны шамамен 85 ескерткішке жуық: шағын мәтіндер де, көлемдірек үлгілер де кездеседі.

Енисей жазба ескерткіштерінің ең көне түрлері Минусинск ойпатынан табылған. Бұл деректер түркі қауымының белгілі деңгейде отырықшылыққа бет бұрып, металл өңдеу ісін меңгергенін, мәдениеті дамыған қоғам болғанын аңғартады.

Орхон жазуы және ұлы үш ескерткіш

Орхон жазуы — көне түркі мұраларының ішіндегі бүгінгі түркі тектес халықтардың бәріне ортақ көне түркі әдеби тілінде жазылған ең ірі дәстүр. VI ғасырдың ортасында қазіргі Солтүстік Моңғолияда шаңырақ көтерген Түрік қағандығы ғасыр соңына қарай батыста Каспий теңізінен шығыста Корея бұғазына дейінгі аумақты қамтыған ірі империяға айналды. Кейін ол Батыс және Шығыс Түркі қағанаты болып бөлінгенімен, V–VIII ғасырларда жартастарға, тас мүсіндерге және тұрмыстық бұйымдарға ойылып жазылған мәтіндердің ішіндегі ең маңыздысы — Орхон жазба мұралары.

Орхон мәтіндерінде Тоныкөк — бірнеше қағанға кеңесші болған, Білге қағанмен құдандалы тұлға ретінде сипатталады; Қытай жылнамаларында да оның есімі 716 жылға қатысты аталады. Елтеріс қағанның билік құруындағы тарихи рөлі жөнінде қытай деректері мен Тоныкөк жазбалары өзара сабақтас мәлімет береді.

Орхон ескерткіштері оқиғаларды беру мерзімі мен стилі жағынан көне түрік жазуының кейінгі, дамыған кезеңін танытады. Сонымен бірге бұл жазудың халық арасына кең тарағанын да аңғартады: мәтіндерде елдік, бірлік, жауапкершілік туралы үндеу айқын.

Ескерткіш мәтіндеріндегі мазмұндық өзек

Түркілердің бұрын өз мемлекеті болып, кейін қытай билігіне тәуелді болған кезеңі еске алынады; халықтың «менің мемлекетім қайда, халқым қайда?» деген күйзелісі, елдікке ұмтылысы көрінеді. Бұл — билік пен халық арасындағы тарихи күресті де көрсететін ой-толғам.

Әскери рух дәріптелгенімен, мәтіндерден адамшылыққа жат қатыгездік, жаулап алудан ләззат алу секілді сарын байқалмайды. Қайта, қағанның империя құруын «халыққа қызмет ету, пайда келтіру» деп түсіндіруі, жауынгердің күнделікті өмірде де ержүрек әрі ақылды болуы керектігін ескертуі — өркениеттік көзқарастың белгісі.

Орхон мәтіндерінде шешендік сөз үлгілері, өлең ұйқастары, мақал-мәтелдер, арнаулар мен жоқтаулар көп кездеседі. Мысалы, «Көрер көзім көрмес тег болды, білер білігім білмес тег болды», «Түн қатып…» тәрізді тіркестер аздаған дыбыстық айырмасы болмаса, бүгінгі қазақ тілінің өрнегімен үндес.

Талас жазу ескерткіштері

Талас өзені аңғарынан табылған жәдігерлер «Талас ескерткіштері» деп аталады. Қырғызстан аумағынан барлығы 23 ескерткіш анықталған. Көлемі шағын әрі саны аз болғанымен, олардың ғылыми мәні зор.

Орхон–Енисей үлгісіндегі таңбалы тастар Қазақстанның әр өңірінен де кездеседі: Әулиеата маңы, Талдықорған өңірі, Сарыарқа, Алматы төңірегі сияқты аймақтардан табылған олжалар осы дәстүрдің кең таралғанын дәлелдейді.

Кеңістік, мәдени орталықтар және жазу дәстүрінің көптүрлілігі

Ежелгі түркі мәдениетінің негізгі орталықтары Енисей, Орхон, Селенгі, Талас өзендерінің бойында, Минусинск ойпатында, Алтай тауларында, қазіргі Тува мен Краснояр аймақтарында, сондай-ақ Жетісу өңірінде шоғырланды. Түркі халықтары шығыста Хангайдан, батыста Карпатқа дейін, оңтүстікте Қытай шекараларына таяу өңірлерден теріскейде Ленаға дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікте жазу-сызу дәстүрін қалыптастырған.

Күлтегін, Тоныкөк, Білге қаған, Бумын қаған секілді тарихи тұлғалар уақыт өте келе әрі тарихи, әрі әдеби қаһармандарға айналды. Олардың есімдерін халық жадында сақтау үшін данагөй білімдарлар өркениет белгісі болған көне түркі сына жазуымен тас бетіне мәңгілік сөз қалдырды.

Қазақстан аумағынан табылып жатқан көне түркі жазбаларының саны жыл санап артып келеді. Түркітану ғылымы бұл мұраларды географиялық және мазмұндық ерекшеліктеріне қарай Орхон, Енисей, Талас деп үш топқа бөліп қарастырады.

Мәтіндердің тағдыры: ұмыттыру, қайта табу, ғылыми тану

Орхон материалдарынан бөлек археологиялық деректер көп болғанымен, оларды толық оқып-тану ұзақ уақыт баяу жүрді: көптеген нақты тарихи мәліметтер әлі де жан-жақты ашуды қажет етеді. Бұған әр кезеңдегі идеологиялық қысым да әсер етті. X ғасырдан бастап исламды уағыздаушылардың бір бөлігі исламға дейінгі жазба мұраларға қарсы шығып, бұрынғы мәдени қабаттың бедерін көмескілетті. Кейін кеңестік кезеңде де «пантюркизм» деген желеумен түркі мұрасына күдікпен қарау үрдісі болғаны белгілі.

XIX ғасырдың алғашқы ширегінде көне жазулар туралы мәліметтерді Григорий Спасский «Сибирский вестник» журналында жариялады; көп ұзамай ол латын тіліне аударылып, Орхон мұралары шетел ғалымдарына да таныла бастады. 1875 жылы Фин археологиялық қоғамы Минусинск өңіріне экспедициялар ұйымдастырып, 1889 жылы «Енисей жазбалары» атты атлас шығарды. Ал сол жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев Орхон өзені бойынан көлемі зор, төрт қырлы, белгісіз таңбалармен жазылған биік тасты (қытайша мәтіні де бар) анықтап, ғылыми әлемнің назарын Орхон бойындағы мұраларға бұрды. Осыдан кейін бұрын «Енисей ескерткіштері» деп ғана аталған жазбалар кеңірек мағынада «Орхон–Енисей жазулары» деген атауға ие болды.

Әдеби табиғаты: эпос, поэзия және қара сөз

Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк мәтіндері — ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби-мәдени өмірін бейнелейтін ғажайып жыр-дастандар. Руна жазуындағы жәдігерлердің жанры туралы ұзақ уақыт әртүрлі пікір айтылып, бірде прозалық, бірде поэзиялық туынды ретінде қарастырылды. Кейін, әсіресе И. В. Стеблеваның «VI–VIII ғасырлардағы түркі поэзиясы» еңбегінен соң, бұл мұралар поэзиялық дәстүрмен тығыз байланысты екені кеңірек мойындалды.

Дегенмен ескерткіштегі барлық сөйлемді тұтастай өлең деп қарау да дәл емес: қазақтың батырлар жырларындағыдай, өлең арасына түсіндірмелі көркем қара сөз араласып отырады. Ақындық пафоспен баяндалған ірі оқиғалардың арасындағы кей сәттер түсінікті болуы үшін қара сөзбен берілген.

Көне түркі поэтикасының қуаты әлем әдебиетіндегі ежелгі үлгілермен үндес: мысалы, вавилондық «Көрмегені жоқ кісі» атты батырлық поэма (б.з.д. II мыңжылдық шамасы) және үнді жұртының одан да ертерек «Махабхарата» дастаны адам бойындағы асыл қасиеттерді жырлауға арналған көлемді көркем мұралар ретінде белгілі.