Иван - кочегар
«Иттен туып, іннен шыққан...» — бұл сөз Әкөннің құлағына балқыған қорғасын құйылғандай қадалды. Отызға таяғанша талай мазақ естігенімен, дәл мұндай қорлықты алғаш сезінді. Бомж атанғалы былапыт сөзге де, былғаныш жерге де үйреніп кеткен. Бірақ бүгінгісі — басқа: намыстың өшкен шоғы кенет үрленіп, көкіректе қайта тұтанғандай болды.
Иван-кочегардың көзі өңменінен өтіп, сөзі шымбайына батты. Қасында жүрген Болат — үнсіз, әдетінше езу тартып қана қояды. Бірі қорлықты қару еткен, бірі соған ерген көлеңке секілді.
Қазандықтағы «пана»
Әкөнді бұл жерге бір кездегі парталасы Сейсен алып келген. Алматының базар маңын торып, құбыр астын мекендеп жүрген жерінен «адам қыламын» деген ниетпен, айдаладағы аудан орталығына отырғызып әкелді. Мектеп пен милиция ғимаратын жылытатын қазандықтың отын көсеушісі Иванға табыстап кеткен.
Алғашқы күндері бәрі үміт сияқты көрінген: ыстық суға түсірді, таза киім берді, тамақтандырды, бөлме сайлады. Әкөн ұзақ жыл көрмеген жылы судың буына балқып, үнсіз ұйықтап кеткен еді. Бірақ қамқорлықтың көлеңкесінде басқа тәртіп тұрды: бұл жер — мейірімнің емес, бағындырудың орны болатын.
Иванның «эфенди» деп кекетуі, «ерте ме, кеш пе өлтіремін» деп масаң қорқытуы — күнделікті әдетке айналды. Әкөн үндемеді. Үндемеу — тірі қалудың жолы секілді еді.
Қай жерден үзілді?
Әкөн бұрын Семейдегі медицина институтына түскен. Сол студенттік жылдары жүріс бұзылды: ішімдік, даңғаза думан, тиянақсыздық. Бір курсты да толық аяқтамай әскерге кетіп, кейін қайта орныға алмады. Ішімдікке қайта оралып, Нұрайнаны жүкті қылып, отбасын құрып, балалы болды. Бірақ жауапкершілікке жете алмады: оқу да қалды, отбасы да ыдырады.
Ауылға да бара алмады. Бет жоқ. Сөйтіп, Алматыға сіңіп кетті: базар маңы, жылы құбыр, қоқыс, бөтелке — күнкөрістің сызды айналымы. Арақ — жалғыз мақсат. Уақыт өте тәнді кір басып, жанды немқұрайлылық жапты.
Сейсеннің қайта келуі
Сейсен оны Алматыдағы шағын базардың ішінде таныды. Әкөн сол сәтте «Әкөн» деген бала күнгі лақап атын естігенде, қолындағы тиын-тебенін түсіріп алды. Бұл есімді ең соңғы рет анасы айтқандай еді.
Сейсен милиция формасында, түзелген, сымдай тартылған. Әкөн — өзін-өзі ұмытқан күйде. Соған қарамастан Сейсен қолын бір-ақ тартып әкетті: «Бәрін қой. Ұлыңды тірі жетім қылма. Нұрайна қарсы емес. Тек өкінеді. Сенің түзелгеніңді күтеді».
Үміт осы жерден басталғандай болды. Поезға мінді. Жолда сыра ішіп, тамбурда түнеді. Қарлы боранды қалашыққа келіп, қазандықтың ыстық суымен қайта тірілгендей еді. Бірақ адамның ішіндегі бос кеңістік бір күнде толмайды екен.
Ит аулау: қорлықтың шегі
Иванның «қазір менімен жүресің» дегені жай жұмыс емес болып шықты. «Ит аулауға барамыз». Әкөн қарсы болды: «Ит ұрламаймын». Сол сәтте Иванның ашуы бұрқ етіп, ең ауыр сөзін айтты. Жанға тигені де — сол сөз.
Түн ішінде олар бір үйдің қақпасын ашып кіріп, аулада күзетте тұрған дәу төбетті айламен ұстады. Теріден жасалған жыртындыны иіскетіп, жуан арқанмен шырмап, қазандыққа сүйреп әкелді. Иттің азаттыққа ұмтылған арсылына қазандықтың қабырғасы жауап бермеді: ішке кірген соң бәрі тып-тыныш, салқын есеппен жүрді.
«Сой» деген бұйрық
Болат итті кергі ағашпен аузын аштырды, белбеумен тартып байлады, төрт аяғын айқастырып буып тастады. Иван есіктерді іштен іліп, сыртпен байланысын үзді. Түн ортасы. Сосын сөз басталды: «Мынау мұсылман ғой, бауыздап жіберсін».
Әкөн бас тартты: «Мал да бауыздаған емеспін». Иван қарқылдап күлді. Одан кейінгісі — мазақ пен айыптаудың араласқан лайы: кешегі «студент» күні, мәйіт жайлы әңгіме, ар-ұятты табанға таптау. Әкөн алғашында ит етін жеп отырғанын білмегенін айтып ақталды. Бірақ ақталу бұл жерде құтқармайтын: Иван үшін Әкөн — адам емес, қорлануға тиіс нәрсе еді.
Қайнаған намыс
Екі күннің ішінде ит еті таусылды. Әкөн аузына алмады. Тек нан мен шөп-шаламды талғажау етті. Иванның масаң қорлығы да үйреншікті дыбысқа айналған. Ал Сейсен жақындамады — уәде еткен араша жоқ, тірек жоқ.
Сол кеште тағы есік сықырлап ашылды. Иван кірді, артынан Болат тағы бір көксұр итті жетектеп әкелді. Әкөн үнсіз барып, көмір кіретін жатаған есіктің ілгегін ілді. Мұны бұл өз еркімен істеді — бірақ ерік деген сөздің өзі мұнда шартты еді: қорлыққа көнген адам кейде өз шынжырын өзі бекітеді.
Соңғы сызық
Иван пышақты Әкөнге ұсындырды: «Ендігісін өзі атқарсын». Әкөн бұл жолы тайсалмады: «Мен соймаймын. Пышақты да ұстамаймын. Керек болса, өзің сой, өзің же».
Жауап жұдырық болды. Әкөннің тісі сынды, аузына қан толды. Иван оны итке қарай итеріп жіберіп, қабырғаға сүйеніп отырды да, міз бақпай «балтамен бір-ақ сілте» деп мысқылдады. Сол сәтте Әкөн пеш маңындағы балтаны алды.
Бір сәттік шешім
Әкөн балтаны итке емес, Иванға көтерді. Бұл күтпеген, көз ілеспес қимыл еді. Өткір жүз маңдайдан сарт етіп тиіп, тақтай қабырғаға шаншылды. Иванның көзі шарасынан шығып, маңдайынан қан жылымшылай ақты.
Әкөн бір-ақ сәтке тына қалды. Сосын көксұр иттің жалын көзіне көзі түсті. Ол еңкейіп, қара пышақпен иттің төрт аяғын буған арқанды кесіп жіберді. Есікті ашты. Ит буы бұрқыраған суыққа атыла жөнелді — тірі қалудың жалғыз жолын тапқандай.
*БОМЖ — тұрақты мекенжайы жоқ адам (үйсіз-күйсіз).
**Лайбаран — тұрпайы балағат мәнді сөз (мәтіндегі кейіпкер тілінде).