Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693 - 1787) - әйгілі жырау, Абылай ханның ақылшы - биі, абыз
Бұқар жырау және «Көмекей әулие» феномені
Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693–1787) — әйгілі жырау, Абылай ханның ақылшы-биі, абыз. Халық оны Көмекей әулие деп атаған: ол көп жағдайда қара сөзбен емес, көмекейі бүлкілдеп, түйдек-түйдек жырмен сөйлеген. Аңыз-әңгімелерде жыраудың Абылай ханның өтінішімен «сәуегейлік айтып», түсінде көргенін болжап жеткізетіні, ал оның айтқандарының жиі дәл келетіні айтылады.
Тарихи орта
Жырау жоңғар басқыншылығы тұсында, ел болашағы қыл үстінде тұрған алмағайып кезеңде өмір сүрді. Сол дәуірдің күрделі мәселелеріне өз толғауларымен жауап берді.
Қоғамдық миссия
Бұқар жырау Абылай ханға дұрыс кеңес беріп, ел-жұртты басқыншыға қарсы бір тудың астына топтастыруға ықпал етті. Саяси-әлеуметтік мәні зор жырларымен күрес рухын көтерді.
Абылай хан қасындағы жырау: кеңес, бірлік, мемлекетшіл ой
Бұқар жырау Абылай ханды ел бірлігін сақтайтын қажетті көсем деп танып, оған үлкен сенім артты. Абылай хан да осы биік талаптан табылып, халықтың бірлігі мен жарқын болашағы үшін қызмет етті. Жырау ханның көрегендігін, даналығын, қиын сәттерде ел ұйытқысы бола алғанын асқақ жырлады.
Толғаулардағы негізгі сарындар
- Абылай ханның қасында, Ай, Абылай, Абылай, Қазақтың ханы Абылай — хан саясаты, көрегендік, алғырлық пен білгірлік.
- Садыр, қайда барасың?, Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға — ел болашағы, татулық, жұрт қамы.
- Он екі айда жаз келер, Ханға жауап айтпасам — бейбітшілікті сақтау, отарлауды көздеген елден жыраққа қоныс аудару (Жиделібайсынға көшу) мәселелері. Бұл туындылардың үгіт-насихаттық, дидактикалық сипаты басым.
Жоңғарға қарсы күрес және тарихи оқиғалар ізі
Бұқар жырау жоңғар-қалмақ өктемдігін, олардың қазақ жеріне баса көктеп кіруін өз көзімен көріп, халықпен бірге бастан кешті. Қалмаққа қарсы ұрыс басталғаннан аяқталғанға дейінгі ауыр кезеңде жырау ақылшы, үгітші ретінде белсенділік танытты. Абылай хан бұл тұста Бұқар жыраумен қатты санасқан.
Қолбасшылық одақ
Қазақ қолын Абылай хан басқарды. Оны Айдаболдан Аталық батыр мен Сүйіндік елінен шыққан Олжабай батыр қолдағаны айтылады.
Көрші елдермен қатынас
Қалмақтар ығысқан соң Абылайдың қырғыз және Ташкент тарапымен шиеленісе түскені баяндалады. Бұл саясатқа Олжабай қарсы болып, жырау оны қолдайды деген дерек кездеседі.
Аңыздағы мәміле
Халық аңыздарында Олжабай келіссөз жүргізіп, қырғызбен соғыссыз бітімге келгені айтылады.
Бөгенбай өлімін естірту
Бұқар жырау Бөгенбай батырдың өлімін Абылай ханға естірткен жыраулардың бірі ретінде айтылады. Ол батырдың тарихи рөлін танып, халық қайғысын хан қайғысымен сабақтастыра жырлаған.
Қазақтың ханы Абылай,
Абылай ханым, бұл қалай?
Ақиықты аспанға
Ұштапсай қып торлады.
Құлағанға ұқсайды,
Қазақтың қамал қорғаны.
Қайғырамыз, ханзадам,
Айтпасымa болмады —
Батырың өтті Бөгенбай!
Сыртқы саясат және отаршылдық қаупін әшкерелеу
Ақыл-ойы кемел Көмекей әулие Абылай ханның дұрыс шешім қабылдауына, қос бүйірдегі Қытай мен Ресей сияқты алып мемлекеттердің арасында оңтайлы саясат ұстануына, әскери-дипломатиялық қарым-қатынастарды реттеуге ықпал еткені айтылады. Жырау толғауларында заман келбеті, Отан тағдыры, ханның жортуыл-жорық күндеріндегі іс-қимылы шынайы суреттеледі.
Әсіресе, толғауларында Ресей империясының отарлаушылық ниеті мен зорлықшыл әрекеттері өткір сынға алынады. «Қилы заман» толғауындағы түйіндер халықтың тілінен, дінінен, жерінен айырылу қаупін, қоғамдағы құндылықтардың ыдырауын болжайды.
«Қилы заман» толғауынан үзінді
Күнбатыстан бір дұшпан,
Ақырында шығар сол тұстан.
Өзі сары, көзі көк,
Діндарының аты боп
Күншығысқа қарайды.
Шашын алмай, тарайды,
Құдайды білмес, діні жоқ,
Жамандықта міні жоқ,
Затсыз, тексіз бір кәпір,
Аузы-басы жүн кәпір.
Жемқорларға жем беріп,
Азды көпке теңгеріп,
Ел қамын айтқан жақсыны,
Сөйлетпей ұрар ұртына.
Бауыздамай ішер қаныңды,
Өлтірмей алар жаныңды,
Қағазға жазар малыңды.
Есен алар пұлыңмен,
Солдат алар ұлыңнан.
Күндердің күні, Абылай,
Жаяулап келер жұртыңа,
Жағалы шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа,
Есе тимес өзіңе,
Есіктегі құлыңнан.
Бұл жолдар табандап жылжып келе жатқан қайшылыққа толы заманды елестетіп, қоғамның сәні мен мәнінен айырылуы, қабілетсіздердің сұңғылаларды билеуі, елдің дәрменсізденуі сияқты үрейлі белгілерді баяндайды.
Поэтикасы мен стилі: ауыз әдебиетімен сабақтастық
Бұқар жырау өлеңдері стилі жағынан ауыз әдебиеті дәстүрімен және өзінен бұрынғы Асан, Қазтуған, Шалкиіз жыраулар толғауларымен сабақтас: ақыл, нақыл, ғибрат, өсиет ретіндегі толғамдар басым. Толғаудың құрылысы күрделі ой ағымына, пікір еркіндігіне, ауызекі сөйлеу мәнеріне бағынады. Тармақтары көбіне 7–8 буынды, ұйқасы еркін. Көбіне қобыз не домбыра сүйемелімен орындалғаны айтылады.
М. Әуезовтің бағасы
Жырау — заман сыншысы: өзі тұрған заманның белгілеріне қарап, келешекті болжайды. Сөзінің бәрі терең ой, терең мағынамен айтылады; не айтса да, көптің мұңы мен қамы, көптің жайы туралы — көпке арналған ақыл, өсиет есебінде келеді.
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің пікірі
Бұқарекең сөйлеген уақытта сөзі мұндай жүз есе, мың есе шығар. Бізге келіп жеткені — тамыры ғана; оның сөзін түгел жазамын деушіге Нұқтың өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы керек.
Жинақталуы, зерттелуі және мәтін мәселесі
1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты Бұқар жыраудың тұңғыш жинағын шығарды (құрастырушысы — М. Жармұхамедұлы). Дегенмен, жырау шығармаларының текстологиясы толық ретке келтірілді деу қиын: ең қажетті таңдаулы сөздер мен тіркестерді іріктеу, нұсқаларды салыстыра тексеру, жүйелеу жұмыстары әлі де терең зерттеуді талап етеді.
Мұраны жинау мен тануда еңбек сіңірген тұлғалар
- Мәшһүр Жүсіп Көпеев
- Қ. Халид
- Г. Потанин
- Ш. Уәлиханов
- М. Әуезов
- С. Сейфуллин
- С. Мұқанов
- Қ. Жұмалиев
- М. Мағауин
- Р. Сыздықова
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы
Мәтін редакцияланып, емле мен сөйлем құрылысы ықшамдалды.