Кариотип
Кариотип туралы түсінік
Хромосомаларды зерттеу кезінде оларды жасушаның экваторлық пластинкасында (метафазада) айқын көруге болады. Осы сәтте хромосомалардың морфологиясын, құрылымын және мөлшерін талдау олардың ұқсастығы мен айырмашылығын дәл анықтауға мүмкіндік береді.
Бір түрге жататын организмнің әртүрлі дене тіндері жасушаларының хромосомаларын салыстыра зерттеу мына заңдылықты көрсетеді: әр түрдің хромосома саны және олардың жиынтық құрамы өзіне ғана тән сипатқа ие.
Негізгі анықтама
Белгілі бір жануардың немесе өсімдіктің (нақты бір систематикалық топтың) дене жасушасындағы хромосомалар жиынтығы кариотип деп аталады.
- Кариотипке мұқият қарағанда, хромосомалардың көбіне жұп-жұп орналасатыны байқалады; әр жұптағы хромосомалар морфологиясы, құрылымы және мөлшері бойынша бір-біріне өте ұқсас келеді.
- Бұл жұптылық ұрықтану кезінде қалыптасады: зиготаға хромосомалардың жартысы сперматозоидтан, ал жартысы жұмыртқа жасушасынан қосылады.
Гаплоидты және диплоидты жиынтық
Гаплоидты жиынтық (n)
Өсіп-жетілген жыныс жасушаларындағы (гаметалардағы) хромосомалар саны гаплоидты деп аталады және n әрпімен белгіленеді.
Диплоидты жиынтық (2n)
Көпжасушалы организмдердің дене жасушаларындағы хромосомалар саны жыныс жасушаларындағыдан екі есе көп болады. Ол диплоидты деп аталып, 2n түрінде белгіленеді.
Гомологиялық хромосомалар
Морфологиясы, құрылымы және үлкендігі бірдей, бірақ шығу тегі әртүрлі (біреуі анадан, екіншісі әкеден) жұп хромосомалар гомологиялық хромосомалар деп аталады.
Хромосома саны нені білдіреді?
Кариотиптегі хромосомалар саны организмнің құрылымдық «күрделілігімен» тікелей байланысты емес. Кейде қарапайым организмдерде хромосома саны жоғары организмдерге қарағанда көп болуы мүмкін, немесе керісінше.
Дегенмен, кейбір жағдайларда хромосома саны мен морфологиясы түрлердің филогенетикалық туыстығын сипаттайтын маңызды белгі бола алады. Осы қағидаға сүйенетін бағыт кариосистематика деп аталады.
Тұрақтылық: абсолютті емес қағида
Әр организм түрінде жасушадағы хромосома саны мен пішінінің белгілі бір тұрақтылық заңдылығы бар деп айтқанмен, бұл тұрақтылық салыстырмалы екенін ескеру қажет.
- Бір организмнің әртүрлі тіндерінде, атқаратын қызметіне байланысты, хромосома саны өзгеруі мүмкін.
- Мысалы, жануарлардың бауыр жасушаларында хромосомалар саны екі жиынтықтан да көп болып (яғни 4n, 8n) кездесуі мүмкін.
- Кейбір өсімдіктерде хромосома саны гаплоидты санның еселенген түрінде болады (полиплоидия). Мысалы, қара бидайда (Secale cereale) хромосома саны 2n = 14 немесе 4n = 28 болуы мүмкін; мұндайда екі формада да түрге тән негізгі белгілер сақталады.
Митоз және жасушалардың ұқсастығы
Митоздың нәтижесінде бір жасушадан екі жас жасуша түзіледі. Бұл кезде жасушаның негізгі тұқымқуалаушылық құрылымдары — хромосомалар — репродукцияланады: пайда болған екі сіңлілі хроматида бір-біріне айнымайтын ұқсас болады.
Ахроматин ұршығы (бөліну ұршығы) осы хроматидаларды теңдей етіп екі жас жасушаға ажыратып бөледі. Соның нәтижесінде жаңа жасушалардағы хромосома саны бастапқы жасушадағы мөлшермен бірдей сақталады.
Қорытынды
Демек, жыныссыз көбеюдің цитологиялық негізі митоз болып табылады: ол бір жасушадан генетикалық жағынан ұқсас екі жасушаның түзілуін қамтамасыз етеді.
Пластидтер мен митохондриялар: генетикалық ерекшелік
Қазіргі уақытқа дейін ең жақсы зерттелген органоидтарға пластидтер мен митохондриялар жатады. Олар ДНҚ, РНҚ және ферменттерден тұрады.
Органоид ДНҚ-сының қасиеттері
- Қос тізбекті және сақина тәрізді тұйықталған болады.
- Молекулалық массасы салыстырмалы түрде үлкен.
- Нуклеотидтік құрамы ядро ДНҚ-сынан өзгеше.
Репликация және бөліну
- Репликация ядро ДНҚ-сымен бір мезгілде жүрмеуі мүмкін.
- Көбіне жартылай консервативтік жолмен іске асады.
- Жаңа түзілетін жасушалар арасында бөлінуі кездейсоқтау, бірақ әдетте шамалас мөлшерде жүзеге асады.
Пластидтер мен митохондриялардың құрылысы өте күрделі. Олардың биогенезі (қалыптасу үдерісі) және репродукциясы әлі де толық деңгейде зерттелмеген. Органоидтардың теңдей бөлінуін қатаң қамтамасыз ететін арнайы механизмнің айқын болмауы олардың санының көптігімен және бірінің қызметін екіншісі белгілі дәрежеде алмастыра алуымен байланысты болуы ықтимал.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы