Нақыл айтқан сөз ғаріп
Көбей би туралы
Көбей би (1710–1785) — халқына белгілі шешен, әділдігімен танылған би. 1779–1780 жылдардағы «Еңлік–Кебек» оқиғасына куә болған ол жолсыз жазаға ұшыраған екі жастың қазасына қатты қайғырып, терең тебіренген.
Көбей бидің шешендігі мен адамгершілік ұстанымы жазушы Мұхтар Әуезовтің «Еңлік–Кебек» драмасында көркем түрде бейнеленеді. Ел аузында оның көптеген тапқыр, ойлы, нақылға айналған сөздері сақталған.
«Ақырында мен ғаріп» толғауы
Ел ішінде бұл толғау Еңлік пен Кебек жазықсыз жазаға ұшырағаннан кейін айтылған деп баяндалады:
Осы кезде кім ғаріп,
Бірлігі жоқ ел ғаріп.
Еркімен ел жайламай,
Құлазып тұрған жер ғаріп.
Қаз-үйрек ұшып қонбаған,
Айдынында шалқар көл ғаріп.
Көмек тимей қорлықпен,
Арманда өлген ер ғаріп.
Мақсатына жете алмай,
Ерікті өмір ете алмай,
Көзінің жасы сел болып,
Зарлап өлген ару қыз —
Бәрінен де сол ғаріп.
Қадірін біліп ұқпаса,
Нақыл айтқан сөз ғаріп.
Негізгі ой
Толғау «ғаріп» ұғымы арқылы қоғам мен адам тағдырындағы ең үлкен қасіреттерді атайды: бірліксіз ел, иесіз қалған жер, қорлықпен өткен ғұмыр, еркіндікке жете алмаған жас жүрек.
Адамгершілік өлшемі
Өлеңнің түйіні — әділетсіздіктің салмағын сезіну, жазықсыз жапа шеккеннің мұңын жоқтау және елдің ынтымағын ең биік құндылық ретінде тану.
Сөздің қадірі
Соңғы жолдарда нақыл сөздің өзі де бағаланбаса «ғаріп» болатыны айтылады. Бұл — даналықтың өміршеңдігі оны түсініп, қадірлейтін ортаға байланысты екенін меңзейді.