Жоңғар шапқыншылығы кезінде атағы шыққан Ағатай батырдың ұрпағы

Исатай Тайманұлы (1791–1838) — 1836–1838 жылдары Батыс Қазақстанда, Бөкей ордасы аумағында өткен халық-азаттық көтерілістің саяси көсемі әрі қайсар қолбасшысы. Ол Кіші жүздегі Байұлы бірлестігінің Беріш руынан шыққан, жоңғар шапқыншылығы тұсында атағы жайылған Ағатай батырдың ұрпағы саналады.

Исатай 1791 жылы қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы аумағындағы Тайсойған құмында, «Тайман жалы» аталған жерде дүниеге келген. Анасы — Есентемір руының Тағашы бөлімінен.

Исатайдың жастық шағында оған ықпал етіп, қамқорлық танытқан тұлғалардың бірі — әкесі Тайманның інісі Жабал Бегәліұлы. 1808 жылы Жабал бастаған Бегәлі ауылы Бақсай бекінісі тұсынан Жайықтан өтіп, Бөкей ханның қарауына кіреді. Орысша сауаты бар, саяси ахуалды бағамдай алатын, ел ішінде беделді Жабалды хан Беріш ауылына старшина етіп тағайындайды.

Жабал қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Исатайды старшина етіп қою туралы Бөкей хан 1812 жылғы 12 наурызда Орынбордағы Шекара комиссиясына ұсыныс жасайды. Комиссия 1813 жылғы қарашада ұсынысты қолдап, құжаттарды әскери губернаторға жібереді. Генерал-губернатор Г. С. Волконский 1814 жылғы 12 қарашада Исатайды старшындыққа бекіту туралы құжатқа қол қояды.

Ел ісіне ерте араласқан Исатайдың кемелденуіне қайын ағасы Жабай Бегалиннің де ықпалы болғаны аталады: ол орысша оқыған, сауаты бар, старшын қызметін атқарған адам еді.

Күн санап өсіп келе жатқан беделі хан маңындағы топқа ұнамай, олар Исатайдың атын түсіру үшін жала жабуға көшеді. Соның салдарынан 4–5 жыл ішінде Исатай бірнеше мәрте қудаланып, бір жолы «старшын Өтеміс Құлманиязовты тонады» деген, тағы бір жолы «кісі өлтірді» деген айыптармен түрмеге қамалады. Алғашқы айыптан айыппұл төлеп құтылса, кейінгісінде Орынборға конвоймен айдалып бара жатқанда қашып кетуге мәжбүр болады.

Көтерілістің әлеуметтік себептері ретінде мәтінде бірнеше өзекті мәселе аталады: әртүрлі алым-салықтың күшеюі, жайылым жерден айырылу, казак әскерлері мен жергілікті үстем топтардың қос қыспағы, сондай-ақ сұлтандар мен билер тарапынан әділетсіздік пен зорлық-зомбылықтың артуы.

Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды әкімшілік тұрғыдан бөліп, бір бөлігін қайын атасына, екіншісін зорлығы мен өктемдігімен аты шыққан саудагер Қарауылқожа Бабажановқа басқартып қоюы жұрттың ашу-ызасын үдетеді. Исатай ханнан Қарауылқожаның озбырлығына тыйым салуды талап етеді.

1837 жылдың жазына қарай Исатай бастаған көтеріліс бүкіл Бөкей ордасына кең тарайды. Наразылардың көпшілігі оның айналасына жиналып, келген сарбаздар ат-көлік, азық-түлік, қару-жарақпен қамтамасыз етіледі. Осы кезеңде Исатай азаматтық та, әскери де тәртіпке сүйенген ұйымның жетекшісіне айналады.

Исатайдың үлкен қолмен хан ордасына таяп қалғанын естіген Жәңгір хан Орынбор және Астрахань әскери губернаторларына хат жолдап, қорғаныс сұрайды. Ордаға зеңбіректермен қаруланған әскер жіберіледі: Астраханьнан — подполковник Алиев, Орынбордан — подполковник Геке.

2000-нан астам қолмен хан ордасын қоршаған Исатай біраз уақыт хан елшілерімен, кейін Гекенің елшілерімен нәтиже бермеген келіссөздер жүргізеді. Мәтінде бұл тұста кейбір билердің ықпалы көтерілісшілердің бірден шешуші қадамға баруына бөгет болғаны атап өтіледі.

Исатайдың іріктелген 500 сарбазы мен хан шақыртқан патша әскерінің арасындағы шешуші ұрыс 1837 жылғы 15 қарашада Тастөбе деген жерде өтеді. Көтерілісшілер ерлікпен шайқасқанымен, ұрыстың тағдырын зеңбірек пен отты қару шешеді.

Тастөбеден кейін жазалаушылар көтерілісті қатал басып, тұтқындарға ауыр жаза қолданады: дүре соғу, айдау, елді үркіту күшейеді. Исатай қолға түспей, аман қалған жігіттерімен Жайықтан өтіп кетудің жолын қарастырады. Оның басына тірідей ұстағанға 500 күміс ақша сыйақы тағайындалып, өлтірген адамға соның жартысы берілетіні жарияланады. Соған қарамастан, халық Исатайды ұстап бермей, керісінше азық-түлік пен көлік жағынан демеп отырады.

Ішкі Ордада бытыраған көтерілісшілердің басын қайта қосу қиын екенін түсінген Исатай бір топ жолдастарымен Жайықтың қатуын күтеді. 1837 жылғы 12 желтоқсаннан 13-іне қараған түнде Құрақ Маябасовтың көмегімен Исатай бастаған 38 адам боранды пайдаланып, қазіргі Махамбет ауданы маңындағы Сарытоғай тұсынан Жайықтың шығыс бетіне — Кіші жүзге өтеді. Қуғыншыларды адастыру үшін олар бірнеше топқа бөлініп, Тайсойған жаққа бет алады.

Дегенмен, көп ұзамай Исатайдың әйелі Несібелі, балдызы Бағлан, балалары Жақия мен Дінбаян (Дүмбиян) бастаған жақындары және бар болғаны 12 адам қуғыншылардың қолына түседі.

Күш тең емес шайқаста көтерілісшілер асқан ерлік көрсеткенімен, Ақбұлақ бойындағы кескілескен ұрыста Исатай батыр және оның 16 жасар ұлы Оспан қаза табады. Шайқасқа қатысқан 14 жасар ұлы Досмағанбет жүйрік атының арқасында Махамбетпен бірге құтылып кетеді.

Исатайдың қаза болуынан кейін көтеріліс бұрынғы қарқынмен жалғаспай, сарбаздар жан-жаққа бытырайды. Осылайша Кіші жүз даласын да дүр сілкіндірген қозғалыс жеңіліске ұшырайды.

Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс жеңілгенімен, Батыс Қазақстанның Ресей империясы құрамындағы кейінгі дамуында терең із қалдырды. Мәтінде оның салдары ретінде алым-салықты шексіз өсіре беруге белгілі дәрежеде тосқауыл қойылғаны, патша әкімшілігінің көтерілісті қолдаған ауыл старшындарымен санасуға мәжбүр болғаны, сондай-ақ Ішкі Ордадағы хандық биліктің жойылуы үдерісінің жылдамдағаны атап көрсетіледі.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.