Ақан аға
Асау дария жағасындағы қала
Асау дария Ертіс баяу қозғалған ғажайып айдаһар тәрізді: түсі суық, толқыны сұрғылт. Құмды жағасында етектегі тау тастай шашырап, қайың мен талға бөленген үлкен қала жатыр.
Бұл қалада біркелкі ештеңе жоқ: үйлері де, адамдары да, киімдері де, дүниеге деген бағдарлары да сапырылысып кеткен. Көше бойымен бай саудагерлердің темір шатырлы сәнді сарайлары тізіле тұрса, олардың жанында кооперативтің тастан қаланған сұрғылт дүкендері, қазақ жатақтарының тоқал төбелі шым үйлері көрінеді. Алтын айлы мешітке бұрыштаса, жонған тақтайдан істей салған кинематографтың жаңа клубы орналасқан.
Ерсілі-қарсылы өтіп жатқан жұрттың ішінде жаман тымақ, түйе жүн далбағай, үкілі тақия көзге түседі; орысша киінгендердің жалпақ сары былғары белбеуі, гүлдері төгілген қызыл шәлілері де байқалады. Шекпен киген ауыл қазағымен қатарласа, иығын портупея басқан, орысша «юнгштурмовка» аталатын жастардың галифелі жасыл костюм киген жігіттері жүріп барады.
Қара фаэтонмен зулап өткен қоңыраулы жәмшіктердің сәнін әдейі бұзғандай, үстіне жүк артқан қос өркеш қара нар анда-санда боздап қойып, асықпай аяңдайды. Өтіп жатқан жұрттың қайсысының қандай ойда екенін ұғу қиын: біреулер жаңа өмірге бейтараптығын танытқандай жайбарақат басса, енді біреулер белеңі бар жылқыдай жан-жағына үрке қарайды. Ал кейбірінің жүзінде ескі өмірдің тәкәппар таңбасы қалып, жаңа заманға еріксіз бағынғанын жасыра алмай, әр адымын зілдене басып, түнере өтеді.
Дегенмен көпшіліктің жүзі — көкірегіне түн ұяламағандай, ақжарқын, нұрлы. Сұрғылт толқынды асау дария жағасындағы осы бір құмды көшелі ескі қаланы мен ерекше жақсы көретінмін. Әсіресе көктем келіп, тал шарбақпен қоршаған қарағай мен қайың жасыл төгіп, мойыл бұталары қардай аппақ шашақты гүлге оранатын шақты сарғая күтетінмін.
1 Май: көктемнің дауысы мен қызыл жалау
Міне, биыл да аңсаған мезгіл жетті. Жасыл киінген қала жылдағы әдетінше 1 Май мерекесін қарсы алуға дайындалып жатты. Лаулаған қызыл жалқын сәулесімен көкжиекті өртей, күн де көрінді. Осы бір жаңа туған күнмен бірге жер де, қала да салтанатты көркін ашып, ояна бастады.
Көп кешікпей табиғаттың мүлгіген тыныштығын құстың сайрағаны, иттің үргені, табынға қосуға айдалып бара жатқан жатақ сиырларының мөңірегені бұзды. Әне-міне дегенше күн көтеріліп, 1 Майды тойлауға жұрт лек-лек болып көшеге шықты: көкіректері көз ашқандай, жүздерінде қуаныш, қимылдары бәйгіге қосылар жүйріктердей қарқынды. Даурыға сөйлеп, шаттана күледі.
Көше көрінісі
Қуаныштың символдары — көзге бірден шалынады.
- Алқызыл барқыт тулар.
- Құлаш-құлаш қызыл матаға жазылған ұрандар.
- Білектерге байланған қызыл шүберек.
- Омырауда шоқ-шоқ жас қызғалдақ.
Мерейі үстем халық мектеп пен кеңсе маңына шоғырланып, би билеп, ән салып жатты. Алайда дәл осы нұрға бөленген күнде, қала ортасындағы үш қабат тас үйдің ең жоғарғы бір бөлмесінде әлі де түн кетпегендей әсер бар еді.
Үш қабат үйдегі салқын тыныштық
Жоқ, күн сәулесі ашық тұрған қос терезеден бұл бөлмеге де молынан құйылып тұр. Сонда да мұнда көр қуысындай ауыр зіл сезіледі. Өлік шыққан үй ме дерсің — бірақ олай емес: үй іші салтанатты, жинақы, сәнді. Еденде жібек түкті қырмызы қызыл фарсы кілем, оң жақта оюлы барқыт тұскиізді күміс кереует, тұскиізге сүйеулі сүйекті өрнек салынған үкілі домбыра. Терезе пердесі мен кереует шымылдығы — бәрі де әшекейлі көгілдір шәйіден.
Салтанаттың ішіндегі ызғар
Суық сезім бөлмедегі заттан емес, үнсіз тұрған адамдардың қобалжыған, қорыққан, абыржыған күйінен туындайды.
Бөлмеде үш кісі тұр. Терезе алдында — аққұба, ашаң жүзді, қошқар тұмсықты, үлкен қоңыр көзді, кең кеуделі ұзын бойлы адам; жасы отыз бестер шамасында. Үстінде күміспен қапталған жіңішке кавказ белбеуімен қынаған, тік жағалы, шытырман түймелі ақ жібек көйлек; бұтында көк шұға галифе, аяғында рондалған сары сафьян етік. Иығында — бұлғын жағалы қара кеңірдек барқыт шапан. Ұзын қою қара шашы желкесіне қарай дударлана құлаған. Сырт келбеті көз тоярлық болғанымен, жүдеу жүзі ішіндегі оттың өше бастағанын аңғартады.
Бұл — қазақтың ертедегі белгілі ақыны, алғашқы зиялыларының бірі, атақты Ақан еді. Ол терезеге қадалып, сырттағы қуаныштан өзге бір ауыр шындықты көргендей, қабағын түйе береді.
Бүркіт пен Әкпар: екі мінез, бір түйін
Жас ақын Бүркіт
Ақаннан сәл кейінірек тұрған — қараторы, ойлы қоңыр көзді, бұйралау келген дудар шашты, орта бойлыдан сәл биіктеу жас жігіт. Үстінде тік жағалы, жеңінің аузын бүрген қаракөк шерст көйлек, белінде шашақты есілген жібек белбеу, бұтында сарғылт чесуча шалбар, аяғында жылтыр қара лакты шебілет.
Кең маңдайы мен ойлы көзі оның дарынды екенін аңғартатын. Төрт жыл бұрын Ақшатыр гимназиясын бітіріп, Омбы университетіне түскен. Шаруа жағдайымен оқуын уақытша тоқтатып, былтырдан бері өзі бітірген Ақшатыр гимназиясында әдебиеттен сабақ беріп жүр.
Әкпар: сұсты көлеңке
Үшіншісі — бұларға мүлде ұқсамайтын шомбал денелі, кең жауырынды, төртпақ жігіт. Үстінде шіл қазақы киім: қара мауытымен тыстаған дөңгелек қасқа пұшпақ бөрік, күміс кіселі белбеумен буылған лұқпан шапан, аяғында көк салмен әшекейлеген хром етік.
Түрі келбетсіз емес, бірақ сұсты: қысықтау, өткір шегір көзі өңменіңнен өткендей. Бұл — Бүркіттің құрдасы, Арқаның атақты шонжарларының бірінің ұрпағы Әкпар. Орта дәрежелі білімнен соң әрі қарай оқымай, Ақшатырда сот хатшысы болып қызмет етеді.
Осы үшеуінің ызғарлы пішіні үй ішіне үрей туғызады. Ақан — Бүркіт пен Әкпардың бір жағынан рухани ұстазы, екінші жағынан әдеби жетекшісі еді.
Сырттағы мереке мен ішкі күйреу
Ақанның күбірі
Келді деп көктем гүл шашып,
Қуанба, халқым, құр тасып,
Көрмейсің бе шаттықтың
Көктемі сенен тұр қашық!..Төксе де сәуле күн көзі,
Жайнамас өмір күндізі.
Көше бойлай нұрын шашқан қуанышты әрі қарай көргісі келмей, Ақан терезеден кілт бұрылды. Сонау көшедегі мәз-мейрам жұрт құшағына жылан салып жібергендей, жүрегін қолымен басып, шошына, бөлмені ерсілі-қарсылы кезе бастады. Жүрісі темір тор ішіндегі арыстандай — ыза бар, бірақ шығар жол жоқ.
Ол бір сәт тоқтап: «Қазақ деген жас бала тәрізді ақкөңіл, сенімпаз ел» деп, большевиктердің сол қасиетті мол пайдаланғанын күйіне айтты.
Артынша тағы да: қазақтың оқыған азаматтарының міндеті — халықты ұлт тәуелсіздігіне шақыру, жеке ел болуды көксету деп ұққанын, бірақ бүгін бәрі басқа арнаға бұрылғанын мойындады. Оның сөзінен өкініштің зілі сезілді.
Бүркіт ұстазының ашуын түсінсе де, бірден қоштап кетпеді. Ал Әкпар тұнған қара судай үнсіз қалды. Дәл осы үнсіздік бөлмедегі ауыр ауаны қоюлата түсті.
Үйрену мен илену: мәдениет туралы даудың өзегі
Бүркіт қарсы сұрақ қойды: «Абай аға орыстан үйрен деген жоқ па еді?» Ол «орыс» сөзін «большевик» ұғымынан бөле алмады. Ақан болса, үйрену мен иленудің арасы барын кесіп айтты.
Ақанның тезисі
- Ақылдыдан үйрену — ақылдыға құл болу емес.
- Пушкин, Лермонтов, Толстой, Достоевскийді сүю халықтың тағдырын өздігінен өзгертпейді.
- Ең зор бақыт — халқыңның, еліңнің, тіліңнің болуы; оны алтын жамбыдай сақтау.
- Үйрену бар, бірақ «иленуге» қарсы тұру керек.
Ол Батыс пен Шығыс арасындағы қайшылықты сөз етіп, Редьярд Киплингтің өлеңін мысалға келтірді. Бүркіт бұған қарсы шықты: Киплинг — ағылшын империализмінің жыршысы, оның тұжырымы халықтарды мәңгі ұға алмастыққа тірейді, деді. Ақан болса: «Болса ше? Өз сырын өзі ашқан қасың — досыңмен тең», деп қайырды.
«Себеп — жер»: Әкпардың қатқыл есебі
Осы тұста күндікке үндемей тұрған Әкпар гүр ете қалды: ұлы ұлтшылдық пен менсінбеушілік тек өзге жұрттан ғана шықпайды. Оның айтуынша, негізгі себеп — жер.
«Иә, бізде жер көп. Біздің қуанышымыз да, бақытсыздығымыз да — сол жерде», деді ол. Егер өмір осы қалпымен жүре берсе, отыз жыл өткенде ұшы-қиыры жоқ даладан қазаққа қой бағатын жер қалмайтынын көзбен көресің деп шорт кесті. Сосын: «Бізге жаңа ұлт қаһарманы керек», деді.
Ақан да сөзге кірісті: көп ұлтты мемлекеттердің ұзақ жасамайтынын тарихтан мысал келтірді — Дарий патшалығы, Ескендірдің дәуірі, Ұлы Рим, Византия, Ақсақ Темірдің империясы. «Көп ұлтты мемлекеттер ешқашан ұзаққа барған емес», деді.
Оның түйіні ауыр еді: жазушы — халқының ары, намысы; сөзімен, өнерімен ел санасын оятып, тәуелсіздікке, автономияға шақыру — міндет. Өз Отаны жоқ ұл қанша данышпан болса да, шөлге қамалған аққумен тең.
Дағдарыс: «Қайда барамыз?» деген сұрақ
Бүркіттің сұрағы тірі жараға айналды: «Егер халық соңымыздан ермесе не істейміз?» Ақанның жауабы қысқа болды: «Онда біз кетуіміз керек». «Қайда?» дегенде Ақан дағдарып қалды. Барар жері бар ма? Айтарға сөзі табылмай, абыржыған күйі жас баладай мүдірді.
Ақанның ішкі мойындауы
Іште жатқан жалын көп, сыртқа шықса — құр түтін. Ойға алған мақсат мол, бірақ іске асары жоқ. Қанша қарқындансам да, түскен жолым құмға келіп тірелген жолаушы тәріздімін. Алға жүрейін десем — аңыраған құм, азынаған шөл; күтерім — тек өлім. Кейін қайтайын десем — қатты жабылған есік қайта ашылар емес.
Ол өз саяси бағытын «елім, жерім» деген сөздермен бүркей алғанын, кей шығармаларында әйел теңдігі, қараңғылықтан құтылу секілді арманды да жырлағанын айтты. Махаббат поэзиясында да алдына жан салмағанын жұрт білетін. Бірақ қазір — жеңілген шақ: барар жер, басар тау жоқ.
Ақан ақыры ашық сөйлеп кетті: отаршылдықтың бұлтын көріп келгенін, құтылу жолын жеке тәуелсіздіктен іздегенін, ұлтшылдық сезімнің ақылын билеп алғанын, шор таққан аттай тек көз алдындағы қазағын ғана көргенін, тар түсініктің қазығына байланған құлындай айнала беріп, ақырында қазық түбінде мелшиіп қалғанын мойындады.
Өлім туралы өлең және соңғы ишара
«Мен Блоктың мына бір өлеңін жақсы көремін», деді Ақан. Бүркіт елең етті. Бірақ өлеңнің суық лебі жас ақынның көңілін бірден мұздатып жіберді: ұстазының аузынан соңғы кезде өлім туралы сөз жиі шығатынын ол аңғарған еді.
Ақан айтқан өлең (аударма)
Қойған соң терең бейітке,
Көмілер шөпке қабырың...
Естірміз сонда биікте
Жауған жаңбыр дабырын.Ұйқыдан тәтті оянып,
Демессің: бұл не жердегі?
Ақ жауын мәлім: күз анық,
Нөсер — көктем келгені!Аудармас көңіл назарын,
Жатқан шулап бұл дыбыс,
Айрылу, ләззат азабын
Басқан қабыр тып-тыныш...Асықпай, жайлы көрде тек
Ойланарсың мүмкін сен:
Сұм жалғанда өмір деп
Адам нені түсінген...
«Ақын аға, бұл өлеңді неге айттыңыз?» дегенде, Бүркіт ұстазының боп-боз болып кеткенін көрді: жаралы құстай басы салбыраған, көзінде тұман. Ақан кенет басын көтеріп, Бүркіттің иығына қолын салды:
Ең қатал жауап
«Қайда барамыз?» дейсің — барар жер көп. Бірақ темірден берік қамал бар ма? Оған жаудың оғы да өтпейді.
Сөйтті де, ол тым шаршап кеткендей, күміс кереуеттегі әлі жиналмаған төсегіне үстіндегі киімімен жата кетті. Әкпар — кереует бас жағында шойындай мызғымай, құлпытас тәрізді қатып қалды. Бүркітке ұстазының жатысы сұлап жатқан өліктей көрінді: ақ жастыққа ұзын қара шашы төгіліп, өңі сұп-сұр тартқан.
Бүркіттің ішкі үні бір-ақ сөзге тірелді: құтқару керек. Құтқару керек.