Сырым тамаша әнші
Көгілдір қала: соғыстан кейінгі Алматының тынысы
Көгілдір аспан аясында жасыл орманға оранған көгілдір қала жатыр. Қала қай жағынан қарасаң да бірдей көрінетін, сан қырлы гауһартас секілді жалт-жұлт етеді. Керемет көрікті.
Шығыс-күнгейі мен құбыласына дейін тұтаса созылған, аспанмен тілдескен ақ сәлделі таулары қандай айбарлы, қандай сәнді! Қант бас шыңдары күн сәулесімен ойнап, көздің жауын алады.
Бұл — көшелері мен көшені қуалай жүгірген арықтары әлі асфальт пен бетонға құндақталмаған, соғыстан кейінгі Алматы. Мұнда әлі алты-жеті қабат үйлер жоқ. Жиырма бес қабатты «Қазақстан» мейманханасы тұрғындардың қиялына да кірмеген. Сонда да қала сандықтан жаңа алынған жаннат ішіктей құлпырып тұр.
Үш өзен, тарам-тарам арық, мөп-мөлдір су
Аспанмен тілдескен алып таулардың қойнауынан, шатқал мен арналарды қуалай, қаланың шығысы мен батысын ала үш өзен ағады. Шығыстағысы — Кіші Алматы, батыстағылары — Көктем мен Жаман өзен.
Кіші Алматы өзені тау қойнауынан сарқырап, шаттана күліп, тынбай ағып қалаға жетеді де, кіре бере екіге бөлінеді: бір тармағы өз арнасымен төмен құласа, екінші жартысы Бас арықты беттей жүйткиді. Бас арықтан әр көшенің екі жағын ала тарам-тарам болып, қала бойын қуалай жөнеледі.
Арықтың үні
Әлі бетон кимеген арықтар тау етегіндегі тас бұлақтардай көбік атып секіріп, сылқ-сылқ күледі. Күндіз-түні сыңғырлаған ағысының шапшаңдығы ұшқан құсқа пара-пар.
Судың дәмі
Суы көз жасындай мөп-мөлдір, ұрттап қалсаң тісіңді қарытардай сұп-суық. Сол салқындықтың өзінде бір сергек қуат бар.
Көшелердің күзеті: қарағай, қайың, емен, қарағаш
Көгілдір қаланың ақшыл, сұрғылт үйлерін алдыңғы жағынан да, бүйірінен де қоршай өскен сұңғақ қарағай мен қайың, көлеңкесі көшенің тең жартысын алатын жуан емен мен қарағаш қандай! Бекінісін жауға бергісі келмей, күзетте тұрған жасыл шинельді алып солдаттардай әсер етеді.
Тек анда-санда оқыс соққан жел жапырақтарын ойнатып, сыбдыр-сыбдыр қаққызады.
Бұл — мен жаным сүйген қала. Жазғытұрым бүрін ашқан алмұрттың, сәл қызғылт тартқан алманың аппақ гүлі қышқылтым, хош иісімен жанды рахатқа бөлейді.
Таңғы тоғыз: әуен қуған композитор
Қала бүгін де күндегідей сәнді-салтанатты. Күн Талғар асуынан сәл жоғары көтерілген, таңғы сағат тоғыздан асып бара жатқан шақ.
Дәл осы мезетте қаланың кең, әсем орталық көшесімен орта бойлы бір жігіт келеді: аяғында сарғылт бәтеңке, үстінде ақ патсайы көйлек пен ақ жолды қоңырқай шевиот костюм. Өткір көзді, дөңгелек жүзді, қыр мұрынды, қалың қара шашты. Отыздар шамасында.
Ол әлденені ыңырсып айтып, анда-санда жан-жағына — жасыл ағаштарға, көгілдір үйлерге — көз тастайды. Бірақ тоқтап қарамайды: ойы да, көңілі де жаңағы әннің ішінде.
Көңілге кептелген жол
Ол әннің ортасына дейін келіп, кенет дыбыс тізбегін жоғалтып алғандай бөгеледі де, қайтадан ыңырси бастайды — күтпеген кедергіге ұшырап, кейін шегініп барып қайта жүрген адам секілді.
«Сен әлде май айында шыққан гүлсің,
Жанымды өрттендірген әлде күнсің?..»
Бұл жігіт — қазақтың белгілі композиторы Ержан Есентаев. Екі жыл бұрын қойылған операсы тыңдаушылардан жоғары баға алған, өнеріне жұрт назар аударған дарын.
Алмагүл үшін жазылған әндер
Ержанның көшеде ән шығарып келе жатуының себебі бар еді. Жақында көрші қаладан Алматыға Алмагүл атты әнші қыз ауысқан. Ол кезде концерт ұйымы мен филармония әлі жеке-жеке мекеме болып бөлінбейтін, эстрадалық әншілердің жаңа өлеңдерін де, аспаптық репертуарларды да филармония дайындайтын.
Филармония басшылары Алмагүл айтуға тиіс бірнеше жаңа ән жазуды Ержанға тапсырған. Композитор қазір жазып үлгерген бір-екі әнін әншіге тыңдатуға бара жатыр.
Ержан Алмагүлдің дауысын сахнадан ғана естіген, өзі таныс емес. Оның музыкалық қабілетін, даусының қаншалықты күшті екенін де нақты білмейді. Сондықтан композитордың көңілінде «әнім ұнар ма екен?» деген аздаған күдік те бар.
Филармониядағы кабинет: адамдар және мінездер
Ержан Пушкин көшесіндегі Жамбыл атындағы республикалық филармонияға келіп, екінші қабаттағы көркемдік бөлім басшысының кабинетіне көтерілді. Есікті ашқанда, ішінде Алмагүл, Хамзе Сырнаев, Евгений Михайлов, Ханшайым Әсенова және Хамит Тобықов отыр екен.
Хамзе Сырнаев: шыдам мен жауапкершілік
Хамзе Сырнаев — арықтау келген, аққұба, орта жастан асқан, қысық көздеу сыпайы кісі; осы концерт мекемесінің директоры. Өнерді терең білмесе де, жақсы көретін. Жоғары орындар жіберген соң сенімді ақтауға тырысып, білмегенін білгісі келді. Ең қиыны — «дүние тетігі менің өнерім» деп білетін кейбір дарын иелерінің тілін табу еді. Бірақ ол шыдамдылық танытты.
Евгений Михайлов: кәсіби талғам және кішіпейілділік
Евгений Михайлов — маңдайы кең, көгілдір көзді, сары кісі; қазақ көркемөнерінің аяулы қайраткері. Отызыншы жылдары Ленинград консерваториясын бітіріп, содан бері қазақ жерінде қызмет етіп келеді. Қазақ музыкасын шын сүйіп, халық ән-күйі негізінде бірнеше опера жазған. Қазір консерватория профессоры, әрі филармонияның көркемдік бөлімін басқаруға жаңадан бекітілген.
Оның Сырнаевтан бір артықшылығы — кәсіби өнер адамы. Білгенін бұлдақтатпайды. Кішіпейіл бола тұра, шеберлігі мен білгірлігі арқасында қандай тентек, өзімшіл артист болса да, сөзін өткізеді. Сырнаев пен Михайлов домбыраның қос ішегіндей, бірін-бірі толықтырып тұратын.
Ханшайым Әсенова: қызғанышсыз жанашырлық
Ханшайым Әсенова — сымбатты, бұраң бел, бидай өңді, қос бұрымы балтырына тиетін, сәнді киінген қарақат көз әнші. Филармонияның бас солистерінің бірі, биыл ғана консерваторияны бітірген. Жастар оны комсомол ұйымының хатшысы етіп сайлаған.
Ол сахнаны қаншалық сүйсе, қоғамдық іске де сондай беріледі. Әсіресе дарынды жастардың болашағы үшін қолынан келгенін аямайды: училищеге не консерваторияға түсуіне көмектеседі. Ханшайымның өнер адамдарына тән қызғаныш, көре алмастықтан ада болуы — үлкен қасиет. Алмагүлді алғаш сахнадан естіген кештің өзінде-ақ, оны дұрыс тәрбиелесе алысқа барарын сезген.
Хамит Тобықов: секем мен мансап
Хамит Тобықов — ұзын бойлы, екі ұрты суалған, тар маңдайлы, ұзын мұрынды, қоңыр көзді адам. Соғысқа қатысқанымен, алдыңғы шептен гөрі штаб маңында интендант қызметін атқарған. Бір-екі орден алғаны бар, сол себептен өзін «шын майдангермін» деп есептейтін. Тылда еңбек еткен адамдарға, әсіресе артистерге менсінбей қарайтын мінезі болатын.
Өнерді білмей тұрып, «сенімсіз» деп тапқан адамдар туралы күдік-сыбыс жеткізіп жүретін. Бұл қылығы оны принципшіл етіп көрсететіндерге де жағатын. Оның үстіне ол өте мансапқор еді: директорлыққа дәмелі болып жүргенде орнына Сырнаев келіп, Тобықов іштен тына қалды. Сол күннен бастап Сырнаев жайлы әртүрлі өсек-аяң жинауға кірісті.
Жас әнші Алмагүлге арнап жеке эстрадалық ансамбль құрылады дегенді естігенде Тобықовтың құлағы елең ете қалды: «Баяғыдан істеп жүрген әншілер аз ба? Мұнда бір гәп бар…» деп, Алмагүл мен Сырнаевтан көзін тайдырмайтын болды. Бүгін де ешкім шақырмаса да, Михайловтың кабинетіне өзі келіп отыр.
Алмагүл Жақанова: дауыс, мінез, табиғи дарын
Алмагүл — Тобықов суреттегендей «қып-қызыл піскен алмадай келіншек» емес. Оған «Өзі қайың, өзі тал. Өзі шекер, өзі бал» деген теңеу көбірек келеді. Дегенмен, оны көрген адам қызықпай қалмайтындай: қыпша бел, жаудыраған бота көз, пісте мұрын, оймақ ауыз — қазақ ұғымындағы шын сұлу.
Мінезі де бөлек: іші-бауырыңа кіріп кететін, тірі жанға қатты сөз айтпайтын, ағатайлап тұратын жұмсақ жан. Ал табиғат берген даусы — ғажап. Алмагүл ән салғанда тыңдаушы тырп ете алмай қалады: ықшам бойының ішінде тоқсан бұлбұл қосылып сайрағандай.
Әсіресе халық әндерін толқындата шырқағанда, даусы шымырлатып бойыңды билеп, көңіліңді тулатып, бір рақат әлеміне енгізеді.
Көзқарасқа сыймаған толқу
Ержан жұртпен амандасып, терезе алдындағы орындыққа отырған соң, өзіне мөлтілдеп қарап қалған Алмагүлге көзін аударды. Дәл осы сәтте ол композиторға ерекше сұлу болып көрінді.
Бұрын Ержан Алмагүлді сахнадан бір-ақ рет көрген: түрінен гөрі даусына тәнті болған еді. Ал қазір — бетінде де, ернінде де бояу жоқ; аппақ, жұмыртқадай, жаудыраған көзінен өзіне бір жылы жарық шашып отырған уыздай ұйыған сұлулық қарсы алды.
Сол бір бейкүнә қараста композитор өзіне бағытталған бір орасан жылылықты сезді. Ол жылылық жан дүниемен ұштасқан сезім бе, әлде тұтқиыл туған тосын әсер ме — оны ажыратып үлгермеді.
Рояль жанындағы сәт: ән туды, ән қабылданды
Евгений Петрович ойды бөлді: «Уақытты босқа өткізбейік, Ержан. Кәне, жазғандарыңды ойнашы…»
Ержан екі ән жазғанын айтты. Сөзі әлі дайын емес, сондықтан музыкасына дәл келетін өзіне таныс ақынның өлеңімен айтып көрмек болды. Алдымен рояльда бір рет ойнап өтті, екіншіде өзі қосылып айтты. Даусының қоңырқай әдемілігі бар екен: пернелер үнінің қошеметімен бөлме ішін салтанатты, аяулы бір әуен толтырды.
Әннің өзегі
«Сен күлгенде, мен де мәз боп күлгенмін,
Сен жыласаң, мені-дағы құшты мұң.
Аяман жоқ, сәулем, қолдан келгенін,
Аяман жоқ жүрегімнің ыстығын…»
Ержан тоқтап, «қалай?» дегендей жұртқа қарады. Сол мезетте Алмагүлдің жаудыраған көзінде мөлдір жас тұнып тұрғанын көрді: ән ұнағаны анық еді.
Баға
Евгений Петрович: «Жақсы. Өте жақсы!»
Ханшайым (жүзі балбырап): «Өте жақсы!»
Бір ғана сөздің салмағы
Алмагүл: «Неге “жүрегімнің ыстығы” делінеді? Бұл музыкаға “жүрегімнің жылуы” келісімді…»
Ержан өлеңнің басқа нұсқасында «жылуы» барын айтты. Алмагүл музыкасын қоспай-ақ, тек сөзін ғана айтқызды. Композитор бәсең дауыспен тақпақтады:
«Сен күлгенде, мен де мәз боп күлгенмін,
Сен жыласаң, мен де ішкем қайғы уын.
Аяман жоқ, сәулем, қолдан келгенін,
Аяман жоқ жүрегімнің жылуын.»
Алмагүлдің көзі жанып: «Міне, әлгіндей әніңізге осындай сөз лайықты» деді.
Бір естігеннен қағып алу: орындаудың ғажабы
Алмагүл рояль қасына барып: «Ал сіз ойнаңыз, мен қосылып көрейін…» деді. Ержан таңырқай қарады да, ойнай жөнелді.
Сол сәтте пернелердің қоңырқай үніне қосыла, сүйген адамына жан-тәнін аямағанын қуана жеткізгендей, әншінің ғажайып даусы қоса кетті. Үйдегілер тына қалды. Тек Тобықов қана қойын дәптеріне бірдеңелерді түртіп отырды.
Әннің биік жеріне келгенде Алмагүл даусын қыранның екпініндей көкке көтеріп, кенет ақ шағаланың толқын үстімен сырғығанындай кең тыныспен төменге түсірді де, «жүрегімнің жылуын» деген сөзді ап-анық жеткізіп, кілт тынды.
Бір-ақ рет естіген әнді дәл осылай нәшіне келтіріп айту — жұртты аң-таң қалдырды. Ханшайым: «Тамаша! Ән де оңды, орындауы да тамаша шықты» деді. Евгений Петрович әзілдеп: «Өздерің бізден бұрын жаттығып алғансыңдар ма?» деп күлді.
Ержан шын таңғалды: бұл әнді ол өткен түнде ғана шығарған, тіпті нотаға да түсіріп үлгермеген еді. Ал Алмагүл бір тыңдағаннан қағып алып қана қоймай, әннің композитор өзі аңғармаған жаңа астарын ашып бергендей болды.
Шешім: бірге жұмыс, жаңа репертуар
Ержан толқуын жасыра алмай: «Әніме өзім ойламаған көрік беріп айттыңыз. Сізге көп рахмет!» деді. Алмагүл күліп: «Мұндай тамаша ән шығарған сізге рахмет! Бұл әніңізді мен алдым. Әр концертімде айтып жүруге уәде беремін» деп жауап қатты.
Екінші әнді сұрағанда, Ержан: «Екіншісі сіздей адамның айтуына әлі жарамайды. Әлі өңдей түсуім керек» деді. Алмагүл жымиып: «Өңделуіне мен қатыссам қайтеді?» деп ұсынды.
Евгений Петрович бұл ұсынысты құптады: композитор мен әншінің бірігіп жұмыс істеуінен артық не бар? Тек ән сөзін жазатын ақынды қосып алу керегін айтты. Сырнаев та жаңа репертуардың мәтіндерін жаздыруға шартқа отыруға дайын екенін білдірді.
Ал Тобықов болса, жұрттың сөзін бағып отырып, дәптеріне тағы да бірдеңелерді түрте берді.
Соңғы жол: бір күннің бағыты өзгергенде
Сол күні Ержан мен Алмагүл үйлеріне бірге қайтты.