Құбыжық теңіздің түбінде
Ерте-ертеде текті бір кішкентай теңіз балығы өмір сүріпті. Ол балықтың қалай аталатынын ғалымдар болмаса, мен білмеймін. Әлгі балық ұлы бар, қызы бар бір мың сегіз жүз ағайынды екен. Оның үстіне, бәрі бір мезетте туған егіздей еді.
Олар әкесі мен шешесін танымайтын: дүниеге келгеннен-ақ өз күндерін өздері көріп, қалаған жағына жүзіп кете беретін. Су да жеткілікті — алдына көл-көсір мұхит жайылған. Азық та табылатын: көп жағдайда жем өздері-ақ ауыздарына келіп түсетіндей.
Әрқайсысы жеке өмір сүре алар еді, әрқайсысын алда өз тарихы күтіп тұрған. Бірақ болашақ туралы ойлап, бастарын ауыртқан ешқайсысы жоқ.
Күн сәулесі су астын айнадай жарқыратып, төменгі әлемді ашып тастайтын. Су астында не жоқ дейсің: небір құбыжықтар бар, кейбірі соншалық дәу — ауызын бір ашса, бір мың сегіз жүз балықты бір-ақ жұтып, жұғын да қылмас еді.
Бірақ ағайындылар ол туралы да ойламады. Өйткені әзірге олардың ешқайсысын ештеңе жұтып көрмеген.
Кенеттен келген үрей
Бір күні олар қаннен-қаперсіз үйірімен жүзіп жүргенде, бәрін жан-жаққа серпіп, зілдей ұзын, үрейлі бірдеңе құлақ тұндыратын шуылмен жоғарыдан төмен қарай шөгіп келе жатты. Оның алды-арты көрінбейтін: ұшы-қиыры жоқ сұмдық. Алда-жалда ұсақ балықтардың бірін қағып өтсе-ақ, қарнын жарып, жарымжан етіп тастауы мүмкін.
Судың бет жағында жүзетіндері де, тереңде тіршілік ететіндері де, түп түбінде жататындары да — бәрі тым-тырақай қашты. Ал зәресін алған әлгі зілдей «құбыжық» шөге берді, шөге берді: шөккен сайын ұзарып, теңіздің бойын түгел алып бара жатқандай болды.
Бұл не еді?
Бізге, әрине, белгілі: бұл — Еуропа мен Американың арасын теңіз түбімен жалғап жатқан ұзын телеграф кабелі болатын.
Кабель төселген сәтте теңіз тіршілігінің астан-кестені шықты: ұшатын балықтар теңіздің бетін жауып, теңіз қораздары оқша атылып ұшты. Кейбірі үрейден тереңге қарай тұра ұмтылып, кабельден бұрын жетіп, өздеріне жайбарақат күн кешіп жатқан қамбала мен тресканың зәресін алды. Қорыққандарынан кейбір теңіз қиярлары өз ішек-қарындарын ақтарып салып әрең аман қалды. Ірілі-ұсақты теңіз шаяндары да берік қабықтарына бой тасалай алмай, біразы аяқтарынан айырылып үлгерді.
Сол аласапыранда бір мың сегіз жүз ағайындының да быт-шыт болып, бөлініп кеткені анық: кейін олар бірін-бірі көрмеді, ұшыраса қалса — танымады.
Әңгіме іздеген кішкентай балық
Тек бір топ балық қана бірге қалды. Бірер сағат тығылып жатқан соң, бойларын қызығушылық биледі. Төменге қараса — «құбыжық» көз жететін жерге дейін созылып, теңіздің түбінде тып-тыныш жатыр екен.
«Өзі жіңішке екен, бірақ кім біледі, кенет жуандап кетіп, дәу бірдеңеге айналып кетпесіне кім кепіл?» — деп қауіптенді. Сонда ағайындылардың ішіндегі ең сақы: «Жатқан жерінде жата берсін. Бізге келіп-кетері жоқ», — деді.
Ал ең кішкентайының ішін білуге құмарлығы жеңді: «Бұл жоғарыдан түсті, демек, сырын жоғарыдан сұрау керек», — деп, теңіздің тымық бетіне көтерілді.
Дельфиннен жауап шықпады
Жолда дельфинге жолықты. Бірақ теңіздің бұл ұшқалақ қаңғыбасы ыршып-шоршығаннан басқаға көңіл бөлмеді: ештеңе көрмеген, ештеңе білмеген кейіп танытты.
Итбалықтың әңгімесі
Дельфиннен түк шықпаған соң, балықтар суға сүңгіп шыққан итбалыққа жолықты. Қорегі осындай ұсақ балықтар болса да, бұл жолы тоқ болғандықтан жылы шырай танытты.
Итбалықтың айтуынша, алыс жағалауда өздерін «адамбыз» дейтін жұмбақ тіршілік иелері бар екен. Солардың қолына баяғыда түскен теңіз «жыланы» бір кезде кемеге тиеліп, басқа құрлыққа әкетіліп бара жатып, сытылып шығып суға секірген көрінеді. Құрғақта әлсіреп қалғандықтан жіңішкеріп кетіпті, бірақ көп ұзамай күш жинап, қайта қаһарына мінуі мүмкін.
«Келіңдер, тереңге сүңгиік те, бәрін өз көзімізбен көрелік», — деді ең кішкентай балық. Сөзіне ешкім илана қоймағанымен, өзі айтқанынан қайтпай, теңіз түбіне қарай жалғыз сүңгіді.
Теңіз түбіндегі көріністер
Жол тым алыс еді. Бірақ кішкентай балық талай тамашаны көрді: күміс қайықтай жарқылдаған май шабақ үйірлері, соңынан ерген сүйекті балықтар, сан алуан түр мен түс, әшекейі келіскен тіршілік иелері.
Толқынмен тербелген жұлдызша-медузалар мөлдір гүлдей қалқып жүр. Теңіз түбінен өрге ұмтылған алып өсімдіктер мен ұзын балдырлар арасында тіпті пальма тәрізді зәулім «ағаштар» да кездеседі: жапырақтары теңіз ұлуының түрлі түсті қабыршағындай жалтырайды.
Кемесіз қалған кеме
Бір кезде көзі төменде жатқан ұзын қара белдеуге түсті. Барса — теңізге батып кеткен кеменің қаңқасы екен: екі палубасы да быт-шыты шыққан. Ішінде қолына баласын ұстаған жас әйел ғана қалыпты; толқын екеуін баяу тербетіп, ұйықтап жатқандай.
Балық қорқып, тіршілік бар жаққа асыға кері бұрылды. Бұл тыныштықтың меңіреулігін ол көтере алмады.
Китпен жолығу және «құбыжықты» іздеу
Жолда оған жап-жас, бірақ орасан үлкен кит қарсы жолықты. Кішкентай балық жан ұшырып: «Байқа, мені жұтып жіберме. Құйтақандаймын, бір тісіңе басуға да жарамаймын. Ал өмір сүру маған сондай ұнайды!» — деді.
Кит таңданып: «Мұншалық тереңде сен неғып жүрсің?» — деді. Кішкентай балық жоғарыдан түскен ұзын «жылан» туралы айтты. Кит күлді: «Демек, менің арқамды қытықтап өткен сол ғой. Тіс шұқығыш болар деп ойлап едім!» — деді де, бірге барып көруге келісті.
Жиналған жұрт
Жолда оларға акула, кәрі ара балық және теңіз мысығы қосылды. Теңіз мысығы мақтанды: «Егер жуандығы зәкір арқаныдай ғана болса, қарш еткізіп қиып тастаймын!» — деді де, алты қатар аппақ тістерін көрсетті.
Кенет өздеріне «ирелеңдеп бара жатқан» бір нәрсе көрінді. Бірақ ол теңіз жыланы емес, бірнеше метрлік дәу жылан балық болып шықты. Ол да әңгімені естіп, бірге баруға қызықты.
Жолдарын тағы бір ғаламат бөгеді: теңіз түбіне шөгіп кеткен арал секілді — балдыр басқан, арқасы жәндікке толы, моллюскілер мен ұлулар жабысып қалған кәрі кит. Ол сырқаттанып, өзін теңіз құстары тазалағанда ғана жеңілдейтінін айтып, ілесуден бас тартты. Қалғандары асығып кетті.
Телеграф кабелінің қасында
Ақыры олар іздеген жерге жетті. Кабель теңіз табанын қақ жарып, құм қайраңдар мен лайлы тереңдерді, су асты жартастары мен балдыр біткенін, маржан ормандарын басып өтіп, Еуропадан Америкаға дейін созылып жатыр екен.
Оның айналасында ағыстар қайшыласып, иірімдер бұрқ-сарқ қайнап, теңіз түбі гуіл мен шуылға толды. Кабельдің бойында былқылдақ жәндіктер мен медузалар біресе жауып, біресе ашып, теңіз кірпілері мен құрттар быжынайды. Ебедейсіз дәу өрмекшілер арбаңдап, арқаларына арамтамақ ұсақ жәндіктер жабысып алған.
Ең басты белгі: үнсіздік
Кабель қозғалыссыз жатқанымен, оның ішінде «өмір» бар еді: оның бойымен адамның ойы — хабарлар мен сөздер — ерсілі-қарсылы зулап өтіп жатты. Бірақ өзі тіл қатпады: сөйлеу оған жазылмаған.
Жабысқақ ұзын қолын созып, кабельді орап көрді: «Қабыршағы да жоқ, терісі де жоқ», — деді. Жылан балық бой жарыстыра созылып: «Менен ұзындау, бірақ жалғыз ұзындық жеткіліксіз: тері керек, іш керек, майысқақ дене керек», — деп түйді. Кит жақындап: «Сен балықсың ба, өсімдіксің бе, әлде жоғарыдағылардың қолдан жасағанысың ба?» — деп сұрады. Кабель жауап бермеді.
Қақтығыс
Акула мен өзгелері: «Жауап бермесең, шайнап тастаймыз!» — деп айбат шекті. Бірақ кабель тырп етпеді: «Кемірсе — жоғарыға көтеріп, жөндеп қояды», — дегендей, өз қызметін атқара берді.
Сол сәтте теңіз мысығы бірінші болып тіс салмақ еді, бірақ асығыстықпен ара балық оның арқасын орып жіберді. Су лайланып, жұрт бірін-бірі көрмей қалды: балықтар, шаяндар, ұлулар итерісіп, төбелесіп, аласұрып кетті. Тек кабель ғана тыныш жатты — мұндайда ең дұрысы сол.
Түн түсті. Теңіз іші миллиондаған, тіпті миллиардтаған жарқылға толды: иненің жасуындай ғана құйттай шаяндар жарқырап, қара суды оттай шырайланып жіберді. Теңіз тұрғындары кабельге таңдана қарады: «Дегенмен, бұл өзі не бәле?»
Су сиырының «ақылы»
Сол кезде олардың қасына қартаң тартқан су сиыры келді. Адамдар оны әрқалай атайды: біреулер су перісі дейді, біреулер су сиқыршысы дейді. Ол өзін ең ақылды санайды: су түбіндегі қыбырды да, су бетіндегі селтті де білемін деп мақтанады.
Келісім ұсынды
«Ақыл айтсам, үйренесіңдер ме? Онда менің туыстарыма теңіз жайылымдарында қауіпсіздік бересіңдер», — деді ол. Сосын: «Жоғарыдан құлаған нәрсенің бәрі өлі немесе әлсіз болады. Тимеңдер, жата берсін — бұл адамдардың ойлап тапқаны», — деп кесіп айтты.
Кішкентай балық: «Меніңше, олай емес», — деп қарсы шықты. Бірақ су сиыры оны жекіп тастады, өзгелері де мазақтады. Сонда су сиыры: «Бұл — адамдардың бізді алдауға құратын торы, жемі бар ілгегі. Мынау — сол қармақтың ұзын бауы ғана. Жақындамаңдар, жата-жата батпаққа батып қалады», — деп қорқытып, адамның зұлымдығы туралы ұзақ сөйлеп кетті.
Көпшілік амалсыздан соған қосылды: ақыры бәрі бір пікірге келуі керек қой. Бірақ кішкентай балық айтқанынан қайтпады: «Мына ұзын да жіңішке, ұшы-қиыры жоқ нәрсе біздің теңіздегі ең ғажайып ‘балықтың’ өзі болып жүрмесін. Менде сондай сезік бар».
Ақиқат: алып жылан — адамның ұлылығы
Иә, бұл — ең ғажайыптың өзі. Теңіз түбінде үнсіз жатқан «алып су жыланы» — адамның ойлап тауып, ұлылықпен жасаған нәрсесі. Оны шығыстан батысқа қарай тартып, сол бойымен күн сәулесінен де озық жылдамдыққа жуық жылдамдықпен хабар жеткізуді мүмкін еткен — адам ақылының қуаты.