ТАЛАС ӨҢІРІНДЕГІ КӨНЕ ЖАЗБАЛАР - ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ЖАЗУ МӘДЕНИЕТІНІҢ БАСТАУЫ

Ғұндардан түркі дәуіріне дейінгі тарихи алғышарттар

Орталық Азиядағы алғашқы ірі көшпелі ғұндар империясы б.з.д. III ғасырдың соңында құрылды. Бұл державаның ықпал аймағы Байкалдан Тибетке, Орта Азиядан Қытайдағы Хуанхэ өзеніне дейін созылып, ұзақ уақыт бойы кең территорияда үстемдік жүргізді.

Ғұн тайпалары алтай тілдес қауымға жатқызылғанымен, құрамында әртүрлі тілдерде сөйлейтін тайпалық одақтар мен шағын рулар да болды. Уақыт өте келе мұндай одақтардың әлсіреуі Орта Азия кеңістігінде түркі этногенезінің күшеюіне, яғни түркі тілдес тайпалардың біртіндеп топтасуына жол ашты.

Біздің заманымыздың I мыңжылдығының басынан бастап Еуразия даласында этникалық өзгерістер үдеп, түркі тілдес тайпалардың бас қосуы және өз алдына мемлекет құруы жаңа тарихи кезеңнің басталуын айқындады.

Қағанаттар дәуірі және көне түркі жазуының қоғамдық қызметі

I мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап әлеуметтік жағдайдың жақсаруы, саяси және территориялық тұрақтылықтың нығаюы нәтижесінде бірқатар ірі мемлекеттер қалыптасты. Олардың қатарында Бірінші Түрік қағанаты, Шығыс Түрік қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Түргеш қағанаты және Арал оғыздары хандығы аталады. Бұл кезең тарихта көне түркі дәуірі ретінде орныққан.

Түрік қағанаты құрамындағы тайпалық одақтар еркіндік пен тәуелсіздік үшін күрестер мен соғыстарды бастан өткерді. Ел бірлігі мен ержүрек қолбасшылардың қайраты тарихи жадта сақталып, Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын қағандар секілді тұлғалар әрі тарихи, әрі әдеби бейнеге айналды.

Осы есімдерді мәңгі қалдыру үшін сол дәуірдің білімдарлары түркілік сына жазумен тас бетіне мәтін түсірді. Нәтижесінде руникалық ескерткіштер көне қоғамның мәдениеті, дүниетанымы, саяси болмысы мен әдеби дәстүрі жайлы мәлімет беретін ортақ түркі мұрасына айналды.

Қазақстандағы руникалық мұралар және Талас жазбаларының орны

Көне түркі жазба ескерткіштері Қазақстанның әр өңірінен табылып, олардың саны жыл сайын артып келеді. Дегенмен, бұл мұраларға жан-жақты қарап, ішкі мазмұнын терең түсіну, қазақ халқы үшін тарихи-мәдени құндылығын айқындау жұмыстары соңғы жылдары баяулап қалғаны байқалады.

Талас жазбалары — Қазақстанның оңтүстігінен табылған ескерткіштердің маңызды шоғыры. Ортағасырлық мұралар мен тарихи орындардың осы таулы-қыратты, өзенді аймақтарда орналасуы өңірдің мәдени қабаттарының сабақтастығын айқын көрсетеді. Сондықтан түркі халықтарының көне мәдениетін, өркениетін, мемлекеттілігін, тілі мен діліне қатысты құнды деректерді осы өңірлерден іздестіру қажеттігі анық.

Зерттеу ісін жүйелеу: география, экспедиция, сақтаудың өзектілігі

Түркілік руникалық жазуларды тілдік, әдеби, тарихи және саяси-этникалық тұрғыдан кешенді зерттеу үшін көне мұралардың географиялық таралуын терең меңгеру қажет. Сонымен бірге, көне мәдени ошақтарды анықтау, олардың мән-мағынасын ашу — тек жекелеген зерттеушілердің ғана емес, мемлекет деңгейінде болашақ ұрпақ үшін шешімін табуы тиіс міндет.

Қазіргі Тараз қаласы мен оның оңтүстігі, Алатау мен Қаратау бөктерлері, сондай-ақ орталықтағы Ұлытау мен Болаттау аумақтарында шағын экспедициялық топтар құрып, арнайы іздестіру жұмыстарын жүргізу көптеген жаңа деректің табылуына ықпал етер еді. Бұған XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың 70-жылдарына дейін жүргізілген іздестіру нәтижелері дәлел: Талас өзені мен Қазақстанның оңтүстігінен қойтастар, петроглифтер және руникалық жазулар табылған.

Алғашқы зерттеулер және негізгі табылымдар (XIX–XX ғғ.)

Талас өңіріндегі көне түркі мұраларын зерттеудің өзектілігі академик В.В. Бартольд еңбектерінен де байқалады. 1893–1894 жылдары ол Жетісу өңірін зерттеп, түркология ғылымына елеулі үлес қосты.

Қазақстанның оңтүстігі мен Қырғызстанның солтүстігіндегі көне түрік жазба ескерткіштері жөніндегі құнды мәліметтерді жинақтауда Ташкентте құрылған Түркістан жас археологтар бірлестігінің жұмысы да ерекше аталады.

1896–1897 жылдары Әулиеата уезінің басшысы В.А. Каллаур мен фин археологы Г. Гейкель бірлесе жүргізген іздеу жұмыстары нәтижесінде қазіргі Тараз маңынан түркі руникасымен таңбаланған бес жазу табылды. Кейінгі жылдары да бірқатар орындардан (Терексай шатқалы, Айыртамой, Ыстықкөл маңындағы Қайсар шатқалы) көне жазулар мен тасқа қашалған бейнелер анықталды.

XX ғасырдың 30-жылдары Орталық Азиядан көне түрік таңбалары салынған таяқша табылып, графикалық лингвистика саласындағы зерттеушілердің қызығушылығын арттырды: бұрын белгілі әріптермен қатар беймәлім таңбалар да кездескен. Бұл жазудың оқылуын әр жылдары С.Е. Малов (1936), Х.Н. Оркун (1940), А.М. Щербак (1959) және басқа ғалымдар ұсынды.

Есік қорғаны және жазу мәдениетінің терең тамыры

1970 жылдары Іле бойындағы Есік қорғанынан сақ дәуірінің мәдениетін айғақтайтын тұрмыстық заттар табылды. Сол олжалардың ішінде күміс тостағаншаға екі қатар болып ойылған, 26 таңбадан тұратын руникалық жазу ерекше орын алады.

Осы дерек жазу мәдениетінің бастауын сақтар мен ғұндар кезеңіне дейін тереңдетіп қарастыруға ғылыми негіз береді. Жазуды оқу және мағынасын ашу мәселесінде түрлі пікірталастар болғанымен, олжаның тарихи құндылығы уақыт өткен сайын арта түсті.

Тәуелсіздік кезеңі және жаңа табыстар

Тоталитарлық жүйе ыдырағаннан кейін түркі мемлекеттері тәуелсіздігін жариялап, рухани құндылықтар қайта жаңғыра бастады. Соның нәтижесінде түркологияға деген көзқарас өзгеріп, зерттеу жұмыстары жаңа серпін алды: халық тарихы мен мәдениетінің қайнарын көне дәуірлерден іздеу бағыты күшейді.

Қазіргі уақытта ежелгі түркі тайпалық одақтары өмір сүрген аймақтардан руникалық жазумен таңбаланған тұрмыстық бұйымдар, қойтастар және басқа да археологиялық олжалар табылып жатыр. Мұндай жәдігерлердің бойында әлі ашылмаған құпиялар көп.

Мысалы, соңғы жылдары Өзбекстанның Наманған, Ферғана, Башқадария өңірлерінен көне тайпалардың қолданған заттары табылды. 1998 жылы Қырғызстанның Қошқар өңірі Қарасу ауылы маңындағы Көксай, Тікбұған, Қызылбұлақ, Алғым секілді өзенді-таулы жерлерден көне түркі рунасымен тас бетіне қашалған бірнеше жазу анықталды. Бұл өңірден табылған 8 руникалық жазу Талас жазба ескерткіштері қатарына енгізіледі.

Қорытынды: ізденісті күшейтудің мәні

Қазақстан жері — көне жазу мен таңба мәдениетінің мол қазынасы. Алтай мен Тарбағатайдан бастап, Орал қыраттарына, Ұлытау мен Болаттаудан Алатау мен Қаратауға дейінгі кеңістікте ата-бабаларымыздың ізі қалғанына күмән жоқ. Бұл мұралар ертеңгі күні еліміздің кез келген өңірінен табылуы мүмкін.

Жаңа ескерткіштердің анықталуы түркі халықтарының тарихы мен мәдениетінің дамуын, өркениеті мен мемлекеттілігінің қайнар бастауларын ғылыми тұрғыдан нақтылауға және тереңдетуге елеулі үлес қосады.