Бауыржан Момышұлы туралы
Тұлға • Әскери тарих • Әдебиет
Бауыржан Момышұлы (24 желтоқсан 1910 — 10 маусым 1982) — Кеңес Одағының Батыры, жазушы, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег әрі тактик. Ол генерал-майор И.В. Панфилов басқарған әйгілі 316-атқыштар дивизиясы (1941 жылдың қарашасынан бастап — 8-гвардиялық атқыштар дивизиясы) құрамында соғысқа 1941 жылдың қыркүйегінен бастап қатысып, батальон және полк командирі қызметтерін атқарды.
Негізгі дерек
Батальон командирі ретінде аға лейтенант Бауыржан Момышұлы Мәскеу үшін шайқаста 207 рет ұрысқа қатысқан.
Өмірбаяны
Балалық шағы
Бауыржан Момышұлы 1910 жылдың 24 желтоқсанында Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы Мыңбұлақ ауылында дүниеге келді. Анасы Рәзия ерте қайтыс болып, Бауыржан үш жасынан бастап әжесі Қызтумастың қолында тәрбиеленді. Әжесін ел ішінде қартайған шағында «сары кемпір» деп атаған.
Әкесі Момыш өз бетімен сауат ашып, кирилл әліпбиімен оқуды меңгерген, көзі ашық адамдардың бірі еді. Ол ағаш ұстасы, етікші, зергер ретінде де танылған. Атасы Имаш қартайған шағында шаруашылықты ұлы Момышқа табыстаған; Имаш 1911 жылы 92 жасында дүние салған.
Білім жолы
- 1921: Аса интернатына түседі.
- 1924–1928: Шымкенттегі жетіжылдық мектепте оқиды.
- 1928: Орынбордағы Қазақ педагогикалық институтына түседі, тұрмыс қиындығына байланысты оқудан кетеді.
Замандастары
Шымкентте Бауыржанмен бір сыныпта Әбділда Тәжібаев пен Құрманбек Сығындықов оқыған.
Соғысқа дейін
1928–1930 жылдары бастауыш мектепте ұстаздық етті. Кейін аудандық атқару комитетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарып, аудандық милицияда да жұмыс істеді. 1932–1934 жылдары Қызыл Армия қатарында әскери қызмет өткеріп, 1933 жылы полк мектебін тәмамдады.
Шымкент өнеркәсіп банкінде экономист, кейін аға консультант қызметтерін атқарды. 1936 жылы Ленинградтағы Қаржы академиясы жанындағы бір жылдық курсты бітірді. Сол жылы жаңадан құрылып жатқан әскери бөлімге шақырылып, взвод командирі болды; рота командирі, полк штабы бастығының көмекшісі қызметтерінде де жүрді. 1939 жылы әкесі Момыш қайтыс болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары
1941 жылы Қазақ әскери комиссариатында нұсқаушы қызметін атқарды. Ұлы Отан соғысына 1941 жылдың қыркүйегінен бастап қатысып, 316-атқыштар дивизиясының жасақталуына белсене араласты. 1941 жылдың 26 қарашасында маршал К.К. Рокоссовский оны полк командирі етіп тағайындады.
Марапаттардан үзінді
- 1942 жылғы 6 маусым: «Қызыл Жұлдыз» ордені.
- 1944 жыл: денсаулығына байланысты Алматы госпиталіне жіберілді.
Соғыс жылдарында жеке ерлігімен де, ұрысты ұйымдастырудағы әскери шеберлігімен де ерекшеленді: бірнеше рет жау қоршауынан жауынгерлерін аман-есен алып шықты. Мәскеу түбіндегі ерлігі сол кезеңнің өзінде-ақ аңызға айналып, жазушы Александр Бектің «Волоколам тас жолы» («Арпалыс») повесіне негіз болды.
1945 жылдың 16 қаңтарында Алматыға келгенде, ғалымдар оны соғыс туралы дәріс-әңгімеге шақырды. Сол кездесулердің стенограммасы кейін «Соғыс психологиясы» деген атпен кітап болып шықты (алғашында орыс тілінде, 2010 жылы қазақша да жарық көрді).
Мәскеу үшін шайқас: тактика, төзім, тәртіп
Мәскеу түбіндегі шайқас Бауыржан Момышұлының өміріндегі ең айқын кезеңдердің бірі болды. 1073-атқыштар полкінің батальон командирі ретінде ол қақаған қыс жағдайында сарбаздарымен бірге бірнеше мәрте қоршауды бұзып шығып, қол бастап ұрысқа кірді. Замандастары оны жетік стратег, асқан тактик, әрі жауынгер психологиясын терең түсінген қолбасшы ретінде сипаттайды.
Матронино маңы (16–18 қараша, 1941)
Вермахттың Мәскеуге екінші дүркін шабуылы кезінде Момышұлы басқарған батальон Матронино деревнясы маңында, Волоколам тасжолында дивизиядан қашықта қалып, үш күн бойы табандылықпен соғысты. Дарынды басшылықтың арқасында батальон үлкен шығынсыз қоршаудан шығып, ұрысқа қабілетті күйде сапын сақтады.
Шегіну жоспарының өзегі
- Алда — 15 адамнан тұратын барлаушы топ.
- Взводтарды арақашықтық сақтай отырып, бірінің ізімен бірін жүргізу.
- Күндіз — қалың тоғайда тынығу, түнде — қозғалу (жау көзіне түспеу үшін).
Кейінірек, 19-гвардиялық атқыштар полкінің командирі ретінде 1941 жылдың 26–30 қараша күндері Соколово маңында неміс шабуылын төрт тәулік бойы тойтарып, сәтті ұрыс жүргізді. 1941 жылдың 5 желтоқсанында жарақат алғанымен, сапқа қайта оралды.
Есте қалған сәт
Кейінгі естеліктерде (Ә. Нұршайықовтың «Ақиқат пен аңыз» кітабында) Бауыржанның жарақатына қарамастан ұрыс алаңына қайта оралуға асыққаны айтылады.
1945 жылдың 21 қаңтарынан бастап гвардия полковнигі ретінде 2-Прибалтика майданында дивизия басқарды. 1945 жылдың ақпан–наурыз айларында Приекуле станциясы маңындағы ұрыстарда неміс әскерінің бірқатар бекіністерін бұзып өтіп, бірнеше елді мекенді азат етуге үлес қосты.
Кеш берілген атақ
1990 жылдың 11 желтоқсанында Бауыржан Момышұлына «Кеңес Одағының Батыры» атағы берілді (медаль №11637). Бұл шешім — ел күткен әділеттің кеш болса да салтанат құрғанын аңғартқан тарихи оқиға ретінде бағаланды.
Соғыстан кейінгі жылдары
1946–1948 жылдары Ворошилов атындағы әскери академияда оқыды, 1948–1950 жылдары 49-атқыштар бригадасы командирінің орынбасары болды. 1952 жылы Кеңес Армиясы Бас штабы жанындағы Жоғары әскери академияны аяқтады. 1950–1955 жылдары әскери академияда сабақ берді.
1956 жылы полковник шенімен запасқа шығып, елге оралды. Біраз уақыт жұмыс табудың қиындығын көрген соң, толықтай шығармашылыққа бет бұрды. Қазақ және орыс тілдерінде қатар жазып, өмірде көрген-білгенін, майдан шындығын көркем шығармаға айналдырды.
Кубаға сапары
1962 жылы Бауыржан Момышұлы Фидель Кастроның шақыруымен Кубаға сапар шекті. Фидель Кастромен жүздесудің сәті түспегенімен, Рауль Кастромен кездесіп, кубалық әскерилер алдында дәріс оқыды. Бұл сапардан алған әсерін «Куба әсерлері» кітабында баяндады. Кей деректерде Момышұлының тұлғасын Фидель Кастро мен Эрнесто Че Гевара жоғары бағалағаны айтылады.
1963 жылы Куба үкіметінің бірнеше мәрте шақыруына орай, он күндік сапармен қайта барып қайтты.
Қайтыс болуы және 100 жылдық мерейтойы
Бауыржан Момышұлы 1982 жылы 10 маусымда Алматыда дүниеден өтті. «Кеңсай» зиратына жерленді.
2010 жылы 100 жылдық мерейтой аясында республика бойынша түрлі іс-шаралар ұйымдастырылды: Алматыда ескерткіш ашылды, «Қазақтың Бауыржаны» деректі фильмі таныстырылды, сондай-ақ шығармаларының 30 томдық жинағы жарық көрді.
Әдеби мұрасы
Бауыржан Момышұлының шығармалары майдан шындығы, адам мінезі, тәртіп пен жауапкершілік, Отанға адал қызмет секілді өзекті тақырыптарды кең қамтиды. Ол көркем проза мен публицистиканы, әскери ой-толғамды қатар ұштастырып, оқырманға нақты тәжірибеден туған ой ұсынды.
Таңдамалы кітаптары
- «Ұшқан ұя» (1974)
- «Адам қайраты» (1981)
- «Куба әсерлері»
Әскери тақырыптағы еңбектері
- «Москва үшін шайқас»
- «Жауынгердің тұлғасы»
- «Майдан», «Майдандағы кездесулер»
- «Психология войны» / «Соғыс психологиясы»
Ерте кітаптары
1952–1956 жылдары оның «Офицердің күнделігі», «Бір түннің тарихы», «Біздің семья» атты алғашқы кітаптары жарық көрді. Сонымен бірге соғыс жылдарында бірнеше өлең жазғаны да белгілі.
Отбасы
- Бибіжамал Мұқанқызы — жұбайы; осы некеден Бақытжан Момышұлы дүниеге келген.
- Вера Павловна Строева — өнер саласында еңбек сіңірген; Бауыржанның әдебиетке келуіне ықпал еткені айтылады.
- Клавдия Григорьевна Коркина — опера театрының әртісі; осы некеден Елена Бауыржанқызы (16.09.1947) туған.
- Зейнеп Ахметова — келіні, жазушы; қайынатасы туралы мемуарлар мен мақалалар жазған.
Есімі берілген нысандар
Қазақстанның көптеген өңірінде Бауыржан Момышұлының есімі көшелерге, даңғылдарға, оқу орындарына және елді мекендерге берілген. Бұл — оның қоғамдық жадыдағы орнының айқын көрінісі.
Қалалар
- Астана: Бауыржан Момышұлы даңғылы
- Алматы: Бауыржан Момышұлы атындағы көше
- Шымкент: Бауыржан Момышұлы даңғылы
Жамбыл өңірі
- Бұрынғы Бурное ауданы — Бауыржан Момышұлы ауданы
- Бауыржан Момышұлы ауылы және ауылдық округ
- №45 қазақ классикалық гимназиясы (есімі берілген)
Ескерткіштер
Алматыда және Астанада Бауыржан Момышұлына арналған ескерткіштер орнатылған. 2010 жылы Алматыдағы 28 панфиловшылар саябағында батырға арналған ескерткіш салтанатты түрде ашылды.
Наградалары
- 1942: ордендермен марапатталды (соның ішінде «Қызыл Жұлдыз»).
- 1944: «Москваны қорғағаны үшін» медалі.
- 1945: I дәрежелі Отан соғысы ордені және басқа да марапаттар.
- 1970: Еңбек Қызыл Ту ордені және өзге марапаттар.
- 1990: «Кеңес Одағының Батыры» атағы (медаль №11637).
- 2000: «Ғасыр адамы» деп танылғаны көрсетіледі.
Қызықты деректер
Ұлы Отан соғысы жылдарында дивизия басқарған қазақтар саны аз болғаны айтылады. Солардың бірі — Бауыржан Момышұлы, екіншісі — Әбілқайыр Баймолдин.
Қанатты сөздері
«Опасызда Отан жоқ, Отанда опасызға орын жоқ.»
«Тәртіпке бас иген құл болмайды!»
«Отаның үшін отқа түс — күймейсің.»
«Ептілік пен ерлік — ерге тән қасиет.»
«Тәрбиелі — тәртіптің құлы, тәртіпті — елдің құлы.»
Бауыржан Момышұлы туралы шығармалар мен фильмдер
- «За нами Москва» (1967), режиссері Мәжит Бегалин; Бауыржан бейнесін сомдаған — Кәукен Кенжетаев.
- «Қазақтың Бауыржаны» (2010) — деректі фильм.
- Әзілхан Нұршайықов — «Ақиқат пен аңыз».
- Александр Бек — «Волоколам тас жолы».
- Бақытжан Момышұлы — әкесі туралы кітаптары.
- Зейнеп Ахметова — мемуарлық еңбектері.