Ата жолын қуса игі

Өмірбаяны

Төле би 1663 жылы қазіргі Жамбыл облысы, Шу өңірінде дүниеге келген. Ол Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының жаныс руынан шыққан. Бала күнінен әкесінің жанында жүріп ел көріп, жұрт танып, ақындық-шешендік дәстүрден тағылым алған.

Он бес жасынан бастап ел билігіне араласып, парасатымен, әділ шешімдерімен, сөзге ұста болмысымен көзге түседі. Кейінгі деректер оның ел ішіндегі дауды шешумен қатар, мемлекет деңгейіндегі жауапты істерге де араласқанын айғақтайды.

Тәуке хан тұсындағы қызметі

Төле би Қаз дауысты Қазыбек би және Әйтеке бимен бірге Тәуке ханды хан көтеруге, үш жүздің ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп Қазақ хандығының бірлігін күшейтуге бағытталған істерге атсалысты. Тәуке хан оны Ұлы жүздің бас биі етіп бекітті.

Осы кезеңде Төле би қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып құқық нормаларын жүйелеген «Жеті жарғының» қабылдануына үлес қосады. Ордабасы жиыны тұсында да елді ортақ жауға қарсы ұйыстыруға ықпал етіп, бүкілхалықтық қарсыласуға ұйытқы болды.

Абылай хан дәуіріндегі рөлі

Абылай ханның қалыптасуына да Төле бидің ықпалы айрықша аталады: шашыраған жұрттың басын қосу, ірі мемлекеттер — Ресей мен Қытай арасында салмақты саясат ұстану қажеттігін түсіндіру, жас сұлтанды елдік жолына баулу сияқты міндеттерде оның орны ерекше болды.

1742 жылы Абылай жоңғар қолына түсіп қалған кезде, оны босату ісінде Төле би белсенділік танытты. Тарихи жырлар мен деректерде Әбілқайыр хан мен Төле бидің Орынбор әкімшілігіне ықпал етуін сұрағаны, сондай-ақ қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған тоқсан адам елшілікке барып, 1743 жылғы 5 қыркүйекте Абылайды тұтқыннан алып шыққаны айтылады.

Төле би ішкі және сыртқы саясатта сабырлы, бірақ мақсатты бағыт ұстанды. Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған елдің жағдайын жақсартуды алдыңғы орынға қойды. 1734 жылы Ресей патшайымы Анна Ивановнаға және 1749 жылы Орынбор губернаторы И. Неплюевке хат жолдап, бодандықты қабылдауға ризашылық білдіргені де айтылады. Бұл қадам сол дәуірдің күрделі жағдайында жасалған амал ретінде түсіндіріледі.

Билік жүргізудегі әділет өлшемдері

Төле би ел ішіндегі дауды шешкенде де, сыртқы саяси келіссөздерге араласқанда да түпкі мақсатты — елдің тыныштығы мен тұтастығын сақтауды көздеді. Бұған қатысты бірнеше оқиға жиі мысалға алынады.

Сауда керуенін тонау ісі

1748 жылы орыс сауда керуені тоналғанда, кінәлі деп танылған Қойгелді батыр билер алқасына шақырылып, келген шығын жұрт алдында өтеткізілгені баяндалады. Мұндай шешім, бір жағынан, тәртіпті сақтаса, екінші жағынан, елдің сыртқы қатынастағы ахуалын ушықтырмауға бағытталған.

Әбілқайыр хан өліміне байланысты дау

Әбілқайыр хан қаза тапқаннан кейін оның ұлы Ералы сұлтан құн дауын көтереді. Төле би «Жеті жарғы» қағидаларына сай айыпкерлердің жеті құн төлеуі жөнінде шешім шығарғаны айтылады. Кейінгі оқиғалардың өрбуінде де Төле бидің басты мақсаты — кекке ерік бермей, ел ішін ірітуге жол бермеу болғаны аңғарылады.

Ел бірлігі туралы өсиет

Төле би руаралық араздық пен ішкі қырқыс ұлт тәуелсіздігіне қызмет етпейтінін терең түсініп, әрдайым татулықты жақтады. Оның елге кең тараған қанатты сөзі осыны айқын көрсетеді: «Елге бай құт емес, би құт».

Шешендігі: өнеге мен оқиға

Бізге жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің шешендігі оның ойының ұшқырлығымен, теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де анық болуымен сипатталады. Төмендегі үлгілер — сол дәстүрдің мәтіндегі көрінісі.

Бір бума шыбық: бірлік сабағы

Әңгімелердің бірінде Төле жас кезінде әкесінен: «Бірлік қалай болады, оның күші қандай?» деп сұрайды. Әкесі бір бума шыбықты сындыруды ұсынады: буулы күйінде сындыра алмайды, ал шешіп-бөліп сындырады. Осыдан Төле: бірлігі бекем елді жау да, дау да ала алмайтынын түйеді.

Түлкі дауы: табиғат заңына сүйенген төрелік

Екі адам түлкіге таласқанда, Төле: «Арлан болса — қырдан қуып індеткендікі, ұрғашы болса — ін иесіндігі» деп кесім айтады. Кейін бұл шешім «арланды тұз сақтайды, ұрғашыны ін сақтайды» деген уәжбен түсіндіріліп, даугерлер бітімге келеді.

«Тірі ме, өлі ме?» деген сұрақтың мәні

Қоңқа би жол үстінде бір топ адамның көр қазып жатқанын көріп, Төлені: «Көметіндері өлген адам ба, тірі адам ба?» деп сұратып жібереді. Кейін Қоңқа би бұл сауалдың астарын ашып береді: «тірі» деуі — артында ұрпағы, асы-суына жетер мал-жаны бар ма; «өлі» деуі — артында тұяғы, тірегі қалмаған ба дегені.

Шу өзені дауы: екі жаққа да әділ шешім

Үйсін мен арғын арасындағы жайылым дауы шешілмей тұрғанда, жас Төле билік сұрап сөзге араласады. Ол: Шу өзенінің оң жағын үйсін, сол жағын арғын жайласын деген бітім ұсынады. Екі тарап та разы болып, дау тоқтайды.

Түйе дауы: дәлелді тәжірибеге сүйену

Ботасын жоғалтқан жігіт керуен ішінен таныған түйесін даулайды. Төле бидің шешімі тәжірибеге құрылады: дауласушы екі жақ түйенің енесін алдырып, бесті атанды қыл бұраумен бұрағанда, шын ене ботасының үстіне ұмтылады. Осылайша халықтың көзін жеткізіп, саудагердің мойындауына дейін барады.

Қақтығысқа қарсы қайсар сөз

1740 жылы жоңғар билеушісі Қалдан Цереннің ықпалды адамдары Ұлы жүз ханы Жолбарысты өлтіргеннен кейін, ел Ташкенттен ығыстырылады. Күлтөбенің басындағы жиында «жауға тізе бүгуден басқа амал жоқ» деген пікір айтылғанда, Төле би оған қарсы қатты сөз айтып, жігерді қайрайды. Бұл оқиға оның ел намысын оятқан қайраткерлік болмысын танытады.

Тұрмыстық даулардағы тапқырлық

Құдық ақысы: тең еңбек — тең ақы

Бай екі кедейге құдық қаздырып, біріне саулық, біріне қозы береді. Төле би: «Екі көздің, екі қолдың қайсысы кем?» деп, еңбектің теңдігін меңзейді. Бай сөзіне тоқтап, өкпелі жігіттің ақысына қой қосып береді.

Екі жігіттің араздығы: аттың татуын көрсеткен ишара

Шабындыққа таласқан екі жігіт ат кекілін кесісіп, ұзақ уақыт татуласпайды. Төле би оларды шақыртқанда, сыртқа шықса, екі ат бірін-бірі қасысып тұрғаны көрінеді. Би: «Мына екеуінің татуын қарашы» деген бір ауыз сөзбен екі жігітті ұялтып, татуластырады.

«Торға түскен бұлбұл»: еркіндік пен қадір

Тойда өлең айта алмай қысылған келіншек туралы айтылғанда, Төле би: «Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркін жүрген торғай артық» дейді. Бұл сөздің ишарасын түсінген күйеуі кешірім сұрап, тыйымын қояды.