Іске сәт

Қыр төсі қыс құшағында. Таулы-тас өңірдің біріне-бірі иық тірестіре жатқан биік шоқылары мен адырларының арасындағы алақандай жазықтардың жабағы жүндей ұйысқан қалың қары наурыз айы келсе де, әлі жібіген жоқ. Тіпті, ай басталғалы қыр елі қыс бойы көрмеген боран мен аяздан көз ашпады.

Сол мүлгіген дала төсінде үш салт атты және бір ат жеккен шаналы жолаушылар келеді. Ат үстіндегілер үнсіз. Тек шанаға жегілген аттың божысын ұстаған қатпа қара жігіт ағасы анда-санда өзінен сәл әрірек отырған орыс жігіті мен келіншегіне: «Не замерзал, смотри?!» — деп тіл қатып қояды. Мұнысын ат үстіндегілер естісін дегендей көтеріңкі леппен айтады. Ана екеуі әлдене деп міңгірлейді.

– Апырай, анау көрінген Ақкезең ғой, содан аман-есен асып түссек, – деп терең күрсінді колхоз бастығы Бөлекбай. Оның үні ауыл орталығынан шыққалы бері үнсіз келе жатқан салт аттыларды бір серпілткендей болды.

– Несін айтасың, абырой болар еді-ау, – деп қостады қызыл шырайлы өңіне кеудесіне төгілген ақ сақалы әр берген кіші мал дәрігері Шақан. Осы тұста зоотехник Дастан сөзге араласты: – Ал, Шақа, ендігі жолды өзіңіз бастаңыз, біз сіздің ізіңізбен жүрейік, ана шанадағылар да сөйтер.

Ақкезеңге іліккен жерде қар тіпті қалыңдап сала берді. Жолаушылар бірінің соңынан бірі ілбіп, әлді аттың омырауымен қалың қарды талқандап, сеңгір сеңді бұзған кемедей алға баяу жылжыды.

Өрдің орта тұсына жақындағанда Шақанның астындағы ақжал айғыр «бұдан әріге шамам жоқ» дегендей басын төмен салбыратып, қанша қамшыласа да адым аттамай тұрып қалды.

– Қой, енді, мен біраз алға түсейін, – деп Бөлекбай атын тебінді. Бірақ бәйгекер де бауырына дейін қарға малтығып, әлден соң қос құлағын қамшылап, аяғын қалың қардан суырып ала алмай ышқына кісінеді.

Аттың өзін алып шығу қиын екенін бірден аңғарған Бөлекбай ерден түсіп, шылбырға жармасып, жан ұшыра жетеледі. Алайда ат басын оңды-солды шайқап, дір-дір етіп орнынан қозғалар емес. Шақан бәйгекердің жонынан қамшымен салып-салып жібергенде, үркіп тұрған ат соңғы күшін сарқа ышқына алға қарғи атылды да, шылбырынан ұстап тұрған Бөлекбайды омырауымен қағып кетіп, мұрттай ұшырды. Бөлекбай қолындағы шылбырдан айырылып, ойға қарай доптай домалай жөнелді.

Абырой болғанда, бәйгекер тағы да сіреу қарға кептеліп, тұрып қалды. Әйтпесе талай аламан бәйгеде топты жарып жүлде алған атты жуыр маңда ұстап алу да екіталай еді. Үсті-басынан тамшылаған тері бауырына мұз болып қатып, жон арқасын ақ қырау көмген есті жануар иесінің төмен қарай домалап бара жатқанын көргенде, белгісіз бір күймен қыстыға кісінеді. Бірақ қалың қардан шыға алмады.

Бұл хабар колхоз активінің ішінде күдік те тудырды: сонша тәжірибелі адамдардың қыстың көзі қырауда қияндағы Қазақстанға қой бағуға келуі — түсініксіз көрінді. Олардың орысшасы «здрасти»-ден әрі аспайтын кейбіреулер сұрақ қоюға да оқталды. Бірақ ойдағысын жеткізу қиын: аудармашы Есентайға телміру — қорлықтай.

Жол ары қарай ауырлады. Аттарды жаяу жетелеп, қос өкпелері өшіп, өне бойларын ащы тер буған жолаушыларға аяқ астынан көтерілген ызғырық жел де қолайсыз тиді. Қырдың жаяу борасыны айналаны тұмшалап, қоюлана бастады.

Бөлекбай атына жақындаған сәтте, шана үстіндегілердің оның жайын күлкіге айналдырғаны құлағына шалынды. Есентай мұны аударып бергенде, намысқа тигені анық: ауылда «Бөлеке» деп сый көрген адамның сырттан келгендерден мазақ естуі ауыр соқты.

Алайда Ақкезең асуын асқан соң, жолаушылар қара жерге табан тіреп, бір серпіліп қалды: бұл бауырда қар аз, жел қуған қар сай-салаға кетеді екен. Өріс кең, су көзі де жеткілікті — қойға жайлы өңір.

Осы арада Варвараның шәңкілдеген даусы әңгімені үзіп жіберді. Есентай оның сөзін жеткізді: қазақша сөйлегеннен басы ауыратынын, орысша сөйлеуді талап ететінін айтты. Ат үстіндегілер аңтарыла қалды. Бөлекбай бұған ашынып, тіл мен мінез шарпысқан сәтте ұрыс шегіне таяды.

Шақан жанжалды өршітпей, жолды жалғауды ұсынды. Бөлекбай да: «Есентай, андағы кісілерді Қиманның үйіне апарып түсірерсің» — деп бұрылып кетті. Артта қалған Пангуриндер жұдырық түйіп, кіжініп қала берді.

Ал Есентайдың ішінде басқа ой оянған: тың игеруге сырттан жұрттың ағылып келуі бұрыннан бұғып жатқан шенқұмарлықты қозғағандай еді. Ол өз есебін түзеп, сырттан келгендерді бауырына тартса, кейін соларды Бөлекбайға қарсы қоюға да болады деп ішінен шамалады.

Қиман қойшының үйіне жеткенде, қоңыр кеш жаңа ғана үйіріле бастаған. Үй ішінде сұлап жатқан бейтаныс үш адамды көрген Қиман аң-таң болды. Ертеңінде таңғы шай үстінде колхоз бастығы Бөлекбай бастаған адамдар сау етіп кіріп келді. Бірақ бұл жолы үй иелері әдеттегідей жадырай қарсы алған жоқ: амандасуды да салқын қабылдады...