Күзге шейін сол ермек
Елде тұрақты кәсіп аз. Қар кеткен соң тырбанып бір-екі жерге егін салса, жазғы жұмысты сонымен бітті деп санайды. Көлеңкеге жатып, айран-шалабын ішіп, ұзақ күнді бос өткізеді. Ең сорақысы — еңбек еткенді жақтырмайтын әдеті. Қит етсе орысты сөз қылады:
— Апырмай, орыс деген жан тыныштығын білмейтін “мақұлық”-ау. Шілденің ыстық күнінде шыжып жұмыс істеп жүргені. Бүйтіп тапқан малы құрысын!
Ал орыстың кәсібі өнімді: егінді көп салған соң, күзде астықты да мол алады. Жаз бойы дамыл көрмей, тырбанып шөп жинайды. “Жан тыныштығын” жақсы көретін қазақтың бір-екі жерге еккен егісі көбіне қысқа жетпей қалады. Содан бір күні дорбасын қолтығына қысып, тамырына барады:
— Ай, тамыр, менікі ұн таусылды. Сен маған бидай бер, мен саған жер беремін! Міне, оңай сауда!
Аз ғана жерінің ең таңдаулы тұсын алмақ болып, орыс бидай береді. Қазақтың құнарлы жеріне еккен соң, орыстың егіні тағы бітік шығады.
Ермекке айналған әңгіме
Жалқау елдің бағыты көбіне — әңгіме мен өсек. Оның да түр-түрі бар. Жазғытұрғы уақытта жаңбырды сөз етеді:
— Биыл қоян жылы ғой. Егін де, пішен де болмас. Ел шұбырады ғой, — деп күрсінеді.
Білсе — неге алдын ала қам қылмайды?
Егін мен шөптің шықпасын, елдің көшіп-қонуға мәжбүр боларын біле тұра, неге күн бұрын қамданбайды? Неге кәсіп қылып, қысқы азықты жазда-ақ түгендеуге кіріспейді? Жоқ, оны ойлаған адамды көре алмайсың. “Қыста бала-шаға аштан өледі екен” деп жаздың аптабында жанды қинап қайтсін?
Әңгіме бағыты ауысқанда
Уақыт өте сөздің өзегі өзгереді: әскерлікке даярлау үшін жастарды алу науқаны келеді. Соған қабат шабындық жерді бөлу жұмысы басталады. Жұрт “қоянның уайымын” ысырып, енді осыған ауады:
— Сәлеметсіз бе!
— Амансыз ба. Не хабар? Балаларды не қылыпты? Соғысқа айдамай ма екен?
— Балалар аман дейді. Ойнатады дейді. Таңертең суға түседі дейді. Түсте дем алдырады дейді...
— Ай, орыста ақыл болса ғой! Текке әуре қылып, балаларды алмай-ақ қойса қайтеді?!
Бұдан кейін сөз бөліске көшеді:
— Немене, сіздердің жерлеріңізді бөлді ме?
— Болыстан біреулер шығып, “бөлеміз” деп жүр еді. Соған адам болмады білем. Әшейін әурешілік қой. Баяғыдан бері орысты араластырмай-ақ шабынды бөліп, шауып жүр едік қой...
— Мына Бөлекбай ауылы үй басына бөліп алыпты деген хабар бар. Одан не білдіңіз?
— Ой, шырағым-ай, ол ауылда не болмас дейсің. Ауылында “коменес” болған соң, солай болады ғой...
“Ымырашылдық” деген атпен бүркемеленген тоқырау
Бұл — ымырашыл, “ата жолын” бұзбайтындардың кеңесі. Мұндай кеңес елдің көбінде бар. Көлеңкеде жатып, ұзақ күнді өткізудің ермегі де — осы. Кертартпалықпен күн өтеді.
Ермек бітсе — ертең не болады?
Әскерлікке алынған жастар елге келді. Шабындық бөлісі де өтті. Ендігі ермек не? Саспаңдар — ел табады. Шабындықтан туған талай дау бар: күзге дейін соны айналсоқтайды.
Ал күзге қарай егіс шықпаса, аштықтың өзі ермек болып кетпей ме?