Қазақша рефераттар

Экономикалык теорияның пәні және зерттеу әдістері

Экономикалық теорияның тарихи дамуы

Экономикалық теория пәнінің дамуында үш негізгі кезеңді бөліп көрсетуге болады: экономия, саяси экономия, экономикс. Экономикалық теория ғылым ретінде бірден қалыптасқан жоқ: ол ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде пайда болды.

Экономикалық ойдың бастаулары ежелгі дәуірден тартады. Алғашқы қауымда адамдар игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну үдерістерінде пайда болатын қатынастар жайлы белгілі бір түсініктер қалыптастырды. Алайда бұл ойлар дербес ғылыми салаға айналмай, көбіне діни көзқарастарға сүйенген қоғамдық таным аясында қалды.

Ежелгі Шығыста экономикалық ойдың назарында мемлекеттік шаруашылықты ұйымдастыру мен басқару мәселелері тұрды. Нәтижесінде мемлекет пен қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға бағытталған теориялар мен арнайы еңбектер пайда болды. Дегенмен ежелгі шығыс ойшылдарының көзқарастары экономикалық ғылымның қалыптасуына көбіне жанама ықпал етті.

Назардағы өзек: «байлық» мәселесі

П. Самуэльсонның бейнелі сөзімен айтқанда, экономикалық теория — қоғамдағы ғылымдардың «ханымы». Ұлт байлығының қайнар көздері және оны ұлғайту тәсілдері туралы сұрақ экономикалық ойдың дәл ортасында болды.

«Байлық» ұғымы өткеннің көрнекті экономистерінің еңбектерінде кездейсоқ қолданылған сөз емес. Мысалы:

  • А. Смит — «Халықтар байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу»;
  • И. Посошков — «Байлық және кедейлік туралы кітап»;
  • К. Маркс — «Капитал».

Ежелгі ойшылдар және «экономия» ұғымы

Экономика туралы алғашқы түсініктер Ксенофонт, Платон, Аристотель және басқа да ежелгі ойшылдардың еңбектерінде кездеседі. Ксенофонт (б.з.д. 445–335 жж.) «экономия» ұғымын (грекше ойкос — шаруашылық, номос — заң) құл иеленушінің үй шаруашылығын басқару өнері ретінде түсіндірді.

Ксенофонттың екпіні

Экономия — адамның өз шаруашылығын байытуға мүмкіндік беретін білім ретінде сипатталды.

Мемлекеттендіру алғышарттары

Орталықтанған мемлекеттердің пайда болуы біртұтас мемлекеттік шаруашылықты жүргізудің ережелерін айқындауға ұмтылысты күшейтті. Осылайша «ойкономия» түсінігі біртіндеп саяси экономияға ұласты.

Саяси экономияның қалыптасуы

«Саяси экономия» термині алғаш рет француз экономисі Антуан Монкретьеннің (1575–1621 жж.) еңбектерінде қолданылды. Грекше политейя — «қоғамдық құрылыс», «қоғамдық ұйымдастыру» деген мағынаны білдіреді. Саяси экономия қоғамдық шаруашылықтың заңдары туралы ғылым ретінде қалыптаса бастады.

Дегенмен бұл атау ұзақ уақыт бойы нақты айқындалған пәндік шекараға ие болмады. Саяси экономияның пәні капитализмнің дүниеге келуімен (XVI ғ. соңы – XVII ғ. басы) айқынырақ көріне бастады.

Меркантилизм: байлықты айналымнан іздеу

Капитализмнің бастапқы кезеңінде буржуазия алдымен өндірісте емес, айналым саласында — сауда мен алтын операцияларында белсенді болды. Сондықтан алғашқы ықпалды бағыттардың бірі меркантилизм болды (итал. mercante — саудагер). Оның негізгі идеясы: байлық сыртқы сауда нәтижесінде жиналады, демек ең алдымен айналым саласын зерттеу қажет.

Екі кезең

Меркантилизм тарихи дамуда екі кезеңнен өтті.

Ерте меркантилизм (монетаризм)

  • Алтын мен күмісті байлықтың жалғыз формасы ретінде идеализациялау;
  • «Ақша балансы» теориясын ұсыну;
  • Ақшаны елден шығаруға тыйым салуды қолдау.

Кейінгі меркантилизм (сауда балансы)

  • Назарды ақша айырбасынан тауар айырбасына көшіру;
  • «Сауда балансы» теориясын жетілдіру;
  • Өнеркәсіп тауарлары экспортын ұлғайту;
  • Шетел тауарларына жоғары баж енгізу;
  • Ұлттық экономиканы қорғау, яғни протекционизм саясатын ұсыну (лат. protectio — қорғау).

Өкілдер

Меркантилизм өкілдері: Т. Мен, А. Монкретьен, У. Стаффорд, Ж.-Б. Кольбер; Ресейде — Ордин-Нащокин, Петр I, И. И. Посошков және т.б.

Классикалық саяси экономия: байлықтың көзі — өндіріс

Уақыт өте буржуазия өндіріс саласына белсенді ене бастады. Бұл теорияға да әсер етті: байлықтың қайнар көзі сауда емес, өндіріс екені дәлелденді. Шынайы байлық ақша емес, тауарлар мен игіліктер ретінде қарастырылды. Осылайша классикалық саяси экономия мектебі қалыптасты. Оның негізін У. Петти және француз экономисі П. Буагильбер қалады.

Зерттеу нысаны

Айналымнан гөрі өндіріс саласын негізгі нысан ретінде алға шығарды.

Еңбек және құн

Еңбектің тауар құнының өлшемі әрі негізі ретіндегі маңызын ашты.

Нарық заңдылығы

Экономиканың өзіндік заңдары бар, оны билеушілер мен үкіметтер толық алмастыра алмайды деген ойды негіздеді.

Физиократтар

Еуропа экономикасы ұзақ уақыт аграрлық сипатта болғандықтан, көптеген экономистер ауыл шаруашылығына басымдық берді. Бұл бағыт физиократтар мектебі деп аталады (грек. physis — табиғат, kratos — билік). Ол XVIII ғасырдың ортасында Францияда қалыптасып, классикалық мектептің француздық нұсқасына айналды.

Негізін салушы — дәрігер әрі ойшыл Франсуа Кенэ (1694–1774). Өкілдері: Тюрго, Дюпон де Немур, Мирабо және т.б.

А. Смит және Д. Рикардо

Классикалық саяси экономияның ең жарқын өкілдері — А. Смит (1723–1790) және Д. Рикардо (1772–1823). А. Смиттің негізгі еңбегі — «Халықтар байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу».

Смиттің негізгі идеялары

  • Мемлекеттің экономикаға минималды араласуы;
  • Бәсекенің ықпалымен сұраныс пен ұсынысқа сүйенетін еркін бағалар арқылы нарықтың өзін-өзі реттеуі;
  • Баға, сұраныс, ұсыныс және әсіресе бәсекені Смит «көрінбейтін қол» ретінде сипаттады.

XIX ғасыр: марксизм және маржинализм

XIX ғасырдың екінші жартысының басында саяси экономия дағдарысқа ұшырап, екі ықпалды тармаққа бөлінді: марксизм және маржинализм.

Марксизм: капитализмнің экономикалық заңдарын ашу

Марксизмнің негізін салушы — К. Маркс (1818–1883). Оның басты еңбегі — төрт томдық «Капитал». Ф. Энгельс бұл еңбекті «жұмысшы табының библиясы» деп атаған.

Зерттеу өзегі

Маркс үшін зерттеу пәні — өндірістің капиталистік тәсілі және оған сәйкес келетін өндіріс пен айырбас қатынастары. Түпкі мақсат — капитализмнің экономикалық заңдарын ашу.

Қоғам дамуы туралы тезис

Маркстік теория бойынша қоғам дамуының негізі — материалдық өндіріс. Өндірістің дамуы жаңа қоғамдық қатынастарды қалыптастырады; өндірістік қатынастардың жиынтығы қоғамның базисін құрап, сана формаларын, құқықтық-саяси қондырманы айқындайды.

Табыстың қайнар көзі

Маркс бойынша табыстың көзі — еңбек. Қалған табыс түрлері төленбеген еңбек нәтижесі ретінде түсіндіріледі; бұл жалдамалы еңбекті пайдалануды (эксплуатацияны) талдаудың теориялық негізіне айналады.

«Капитал» құрылымы (қысқаша)

  • I том: құн, қосымша құн, жалақы, капиталдың қорлануы және оның жұмысшылар жағдайына ықпалы;
  • II том: капитал қозғалысы, айналымы, ұдайы өндіріс схемалары;
  • III том: қосымша құнды пайда, пайыз, жер рентасы арасында бөлу; өндіріс бағасына өту механизмі;
  • IV том: «Қосымша құн теориялары» — экономикалық ілімдерге сын тұрғысынан талдау.

Маркстік методологияның күшті тұсы — экономикалық құбылыстардың әлеуметтік өлшеміне мән беруі. Сонымен қатар, Маркс болжамдарының бір бөлігіне қатысты ғылыми және тарихи пікірталастар көп: капитализм құламады, жұмысшы табының жаппай кедейленуі әмбебап түрде расталмады деген сындар айтылды.

XX ғасырдың басында марксизм Ресейде кең тарады. Оны Г. В. Плеханов, В. И. Ленин (1870–1924), М. А. Бакунин және т.б. қолдады. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін шамамен 70 жыл бойы маркстік экономикалық ілім КСРО-да үстем бағытқа айналды.

Маржинализм: шектеулі ресурстар және «экономикс»

XIX ғасырдың екінші жартысында дамыған елдерде капитализм нығайып, жалпы принциптерден гөрі нақты экономикалық мәселелерді зерттеу алдыңғы орынға шықты. Авторлар шектеулі ресурстарды оңтайлы пайдалану тақырыбына көңіл бөлді. Осы мақсатта шекті шамалар теориясы, дифференциалдық және интегралдық есептеулер кең қолданылып, экономикалық әдебиеттер графиктер мен формулаларға толыға түсті. Осылайша маржинализм пайда болды (фр. marginal — шекті).

Айырмашылық және мақсат

Маржинализм марксизмнен айырмашылығы ретінде капитализмді қанауға негізделген өндіріс тәсілі ретінде түсіндіруді негізгі нысана етпей, шаруашылық шешімдердің тиімділігі мен шектеулі ресурстарды бөлудің ең ұтымды жолдарын іздеуге бет бұрды.

Өкілдер

Австрияда — К. Менгер, Англияда — У. Джевонс, Швейцарияда — Л. Вальрас.

Терминнің ауысуы

Әлеуметтік бейтараптықты көрсету үшін «саяси экономия» орнына «экономикс» терминін қолдану кеңейді. Мұны алғаш У. Джевонс көтеріп, кейін А. Маршалл өз еңбектерінде орнықтырды.

Модельдеу

Маржиналистер экономикалық модельдерді жүйелі қолдана бастады; бұл әдіс кейінгі зерттеулерге күшті ықпал етті.

XIX ғасырдың 90-жылдарында А. Маршалл классикалық мектеп (әсіресе Д. Рикардо) элементтерін маржиналистік талдаумен ұштастырып, кейін бұл бағыт неоклассикалық жүйе деп атала бастады. Өкілдері: Дж. Б. Кларк (америкалық мектеп), А. Маршалл және А. Пигу (Кембридж мектебі) және т.б.

Неоклассика және микроэкономикалық жақындау

Неоклассиктер басты назарды адамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға аударды. Олардың ойынша, экономикалық заңдар көптеген қоғамдар үшін ұқсас сипатқа ие болуы мүмкін. Зерттеуде игіліктердің тұтыну құны (пайдалылығы), тұтынушылар сұранысы, сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеті негізгі орын алды.

А. Маршаллдың үлесі

  • Сұраныс пен ұсыныстың қалай қалыптасатынын және нарықта қалай өзара ықпал ететінін талдау;
  • Сұраныс икемділігі ұғымын енгізу;
  • Нарықтық тепе-теңдік идеяларын кең қолдану.

Тұтынушылар талғамын пайдалылықты өлшеу және салыстыру арқылы түсіндіру мәселесін австриялық мектеп өкілдері (К. Менгер, Е. Бем-Баверк және т.б.) кең талқылады. Осындай жақындау кейін микроэкономика деген атауға ие болды.

Кейнс және макроэкономикалық бетбұрыс

Кейінірек экономикалық ой маржиналистік-неоклассикалық дәстүрдің ішінен жаңа қорытындыларға келді. Дж. М. Кейнс (1883–1946) нарықтық механизм экономиканы әрдайым тұрақтандыра алмайды, сондықтан мемлекеттік араласу қажет деген тұжырым ұсынды.

1936 жыл: теориялық революция

1936 жылы жарық көрген «Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы» еңбегі экономикалық теорияда ірі бетбұрыс жасады. Осы еңбектен кейін макроталдауға басымдық беретін жаңа бағыт — кейнсиандық қалыптасты.

Кейнс неоклассикалық ілімнің бірқатар негізгі алғышарттарынан, әсіресе нарықты өзін-өзі реттеуші механизм ретінде абсолюттендіруден бас тартты. Оның пікірінше, нарық тиімді сұранысты автоматты түрде қамтамасыз ете алмайды; сондықтан мемлекет ақша-несие және бюджет саясаты арқылы сұранысты ынталандыруы тиіс. Бұл саясат ұлттық табыстың өсімін қолдап, инвестициялар мен тұтыну шығындарын ұлғайтуға бағытталуы керек.

Кейнстік ұсынымдар соғыстан кейінгі жылдары кең қолдау тауып, Англияда, АҚШ-та және Батыстың өзге елдерінде тәжірибеде қолданылды.

Маржинализмнің шектеулері және институционалдық бағыт

Маржинализмнің күшті жағы — жаңа идеялар мен әдістерді, соның ішінде модельдеуді және шекті талдауды (шекті пайдалылық, шекті табыс, шекті шығын және т.б.) кең қолдануы. Дегенмен әлсіз тұстары да болды: кейде артық математикаланған абстракцияға ұрынуы және ең бастысы — әлеуметтік мәселелерге жеткілікті көңіл бөлмеуі.

Институционалдық-әлеуметтік бағыт

Әлеуметтік проблемаларды елемеуге реакция ретінде институционалдық-әлеуметтік бағыт қалыптасты. Оның өкілдері: Т. Веблен, У. Митчелл, М. Вебер, В. Зомбарт, Дж. Гэлбрейт, Г. Мюрдаль және т.б.