Үмбетей жыраудың Бекболат биге айтқаны
Бекболат Қазыбекұлы туралы
Бекболат Қазыбекұлы (Бекболат би) (1714–1790) — атақты Қаз дауысты Қазыбек бидің баласы. Жастайынан әкесіне еріп, билік мәслихаттарына жиі қатысып, ел басқару ісінің қыр-сырын ерте меңгерді.
Ол Қазыбек би, Төле би, Әйтеке би секілді әділдігімен аты шыққан тұлғалардан, сондай-ақ хандар мен сұлтандардан тәлім-тәрбие алып өсті. Әсіресе, Абылай ханның сарбаздары арасында шешендігімен, тапқырлығымен, алғырлығымен әрі батырлығымен зор беделге ие болды.
Бекболат би Абылай ханның әскери істерінде, жорық-жортуыл кезіндегі кеңесшілерінің бірі еді. Хан оған ерекше сенім білдіріп, күрделі даулар мен қауіпті жағдайларға жұмсап отырған. Бекболат бидің сапарлары сәтті аяқталып, ол елге абыроймен оралатын.
Қазыбек би қартайған шағында билік тізгінін ұлына тапсырды. Бекболат би әкесінің билік пен шешендік дәстүрін жалғастырып, елге адалдығымен, адамгершілігімен, бар ықылас-зейінімен қызмет етті.
Беделі
Шешендігі, тапқырлығы, батырлығы арқылы Абылай хан ордасында да, сарбаздар арасында да ықпалды болды.
Қызметі
Әскери кеңесші әрі шиеленісті дауларды бейбіт шешуге жіберілетін сенімді тұлға.
Мұрасы
Қазыбек биден қалған билік дәстүрін жалғап, кейінгі буынға өнеге қалдырды.
Отбасы және ұрпақ
Бекболат би өнегелі, тәрбиелі, дәстүрлі отбасы құрған ақылшы аға болған. Бәйбішесінен тоғыз ұл, тоқалынан бір ұл — Тіленші, әрі бір қыз туған.
Балалары ел ішінде іскерлігімен, шаруашылыққа мықтылығымен, сөзге шешендігімен танылып өскені айтылады.
Ыммен шешілген дау туралы аңыз
Ел арасында Бекболат бидің жастық шағына қатысты бір аңыз сақталған. Бір жолы Абылай хан оны үлкен дауға жұмсайды. Алшынның билері мен игі жақсылары күтіп алып, оның шешендігін байқау үшін сөзге тартады. Бекболат би әкесі Қазыбектей салиқалы, ұтымды сөйлеп, қарсы жақты ойландырады.
Ишара арқылы келісімге келу
Кіші жүздің биі екі қолын айқастырып ишара жасайды. Бекболат би: «Құп болады» дейді.
Қолын сермеп ишара қылады. Бекболат би тағы да: «Құп болады» дейді.
Екі қолын түйістіріп белгі береді. Бекболат би: «Құп болады» дейді.
Соңында Бекболат би он саусағын көрсетеді. Алшын биі: «Құп болады» деп келіседі.
Екі жақ «дау шешілді» деп тарқасады. Елге оралған соң Абылай хан Бекболаттың қасында болған жігіттерден сұрағанда, олар ишараның мәнін толық түсінбегенін айтады. Сонда Бекболат би ханға даудың шешілу барысын былай түсіндіреді:
Бекболат бидің түсіндірмесі
Екі қолын айқастыруы — «алысуға дайынмын» дегені еді. Мен: «құп болады, мен де дайынмын» дедім.
Алақанын жұмып-ашуы — «ашсам алақанымда, жұмсам жұдырығымда; татуласайық» дегені. Мен де келістім.
Қолын сермеуі — «қылыш екеумізде де бар, бірақ сермемей-ақ қояйық» деген ишара. Оған да «құп болады» дедім.
Екі қолын түйістіруі — «құшақтасып, дос болайық» дегені. Мен келістім де, он саусағымды көрсетіп, «онда он күн ішінде тарту-таралғымен Абылай ханның алдына келіңдер» дегенімді білдірдім. Ол да «құп болады» деді.
Бекболат би: «Енді Алшын ауылының адамдарын күтіңіз, кешікпей келіп қалар», — деп сөзін түйіндейді. Аңыздың түйіні — дау ұзақ сөзбен емес, терең мағыналы ишарамен, мәмілемен шешілгені.
Үмбетей жыраудың ақылы
Үмбетей жырау Тілеуұлы (1706–1778) Бұқар жырау, Жиембет жырау секілді замандастарымен бірге Абылай хан ордасында біраз жыл билік қызметін атқарған. Қаз дауысты Қазыбек би қартайып, билікті Бекболатқа тапсырғанда, Үмбетей жырау Бекболат бидің сарай ақыны болып, оған талай ақыл-кеңес айтады.
Төменде соның бірі берілді:
Үмбетей жыраудың Бекболат биге айтқаны
Мен пайғамбардан бастасам —
Әңгімеге кетермін.
Едігеден бастасам —
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам —
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса —
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса —
Айтылмаған сөз қоймас.
Хан болмаған хан болса —
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан —
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас.
Өз малын кісінеген,
Кісі малын іздеген —
Түбінде өз малына ие болмас!
Тіленшіні би ету жайы
Бекболат би қартайған шағында сол өңірдегі арғындар жиналып келіп: «Енді орныңызға қай балаңызды қоясыз?» — деп сұрайды. Бекболат би ойланып қалады: тоқалынан туған Тіленшіні атайын десе, қасында отырған адуынды бәйбішесінен именгені байқалады.
Осы сәтте шымылдық ішінде отырған Тіленшінің қарындасы шымылдықты түріп:
Қыздың айтқаны
«Қаракесек — он екі ата арғынды Бекемай балалары билеп келді. Енді Бекемай шешем тізгінді берсе, несі бар? Атамыздың Бекемай шешемнен қорқатын несі бар?! Тоқалдан туды демесе, Тіленші жанның ел билемейтін несі бар?!»
Бұл сөз үйдегілердің бәрін елең еткізеді. Бекболат ақсақал басын көтеріп: «Бала дұрыс айтады. Менің де сол немеден үмітім бар еді», — дейді.
Бәйбіше бұған онша ықылас білдірмей: «Ел билеу ісімен шаруасы жоқ, қойшы-қолаңмен ойнап, қаңғып жүрген», — деген сыңай танытады.
Сонда Бекболат би көрген түсін айтып, оны былай жориды: «Осы үйдің боз інгені боталап, тура өзіне ұқсаған ақ бота болыпты. Сол ақ ботаны Тіленшіге бәсіре етіп беріппіз. Ақ бота бір шөгіп, бір тұра береді екен. Мен мұны: билік Тіленшіге тиеді, ол елді бір бұзып, бір түзеп, ақырында тура жолға салады деп жорыдым», — дейді.
Тіленшіні шақыртады. Ол жылқы суғаруға кетіп, жылқышылармен ойнап жүрген жерінен келеді. Үйде отырған үлкендер оған ескерту жасайды. Бір қария: «Бұл не жүрісің, малшы-жалшыға жанасып?» — дегенде, Тіленші өз ұстанымын ашық айтады:
Тіленшінің жауабы
«Әкем он екі ата арғынды биледі. Елдің жуаны келсе, қабағын ашып сөйледі, кедей-кембағалы келсе, елемеді. Кедей-жалшылар жасқанып, алдына бара алмады, сөзін айта алмады. Егер маған билік тисе, алдымен сол малшы-жалшыларға қарасып, сөзін сөйлер едім».
Сонда бір бай: «Биеке, “елді бір бұзып, бір түзеп жүре ме” дегеніңіз осы екен ғой», — дейді. Бекболат би: «Мейлі, түзесе де, бұзса да — өз елі ғой. Ақыры жаман болмас», — деп батасын беріп, билікті Тіленшіге тапсырады. Ел ақсақалдары да бұл шешімді қуаттайды.
Бекболат бидің жастарға айтқан өсиеті
Ел аузынан жазылып алынған Бекболат бидің ғибрат, нақылға толы өлеңі төмендегідей:
Нақыл сөздер
Тәрбиелі бала жасынан,
Талаптыға ой табылар.
Талпынбаса басынан,
Талығар кейін, зарығар.
Ер ақылды болғанда,
Елден қайрат табылар.
Ерлігің асса майданда,
Егіліп жауың қамығар.
Орынсыз болса өз ойың,
Ойлыға билік берерсің.
Жақында досың жоқ болса,
Ойламай-ақ көнерсің.
Білімсіз болса сенгенің,
Бітер ісің бүлінер.
Бірліксіз болса жолдасың,
Болымсыз іске сүрінер.
Асыл сөз адам талғамас,
Қисын-жөні келіссе.
Ақылды адам ұмтылар,
Алдағы білім-жеміске.
Ақылдыны сыйласаң,
Одан алғыс аларсың.
Ақылсызды сыйласаң —
Одан қарғыс табарсың…