Есімдік тақсыр
Труба алаңы: жексенбілік базардың даусы
Рождество монастырының қасындағы шағын алаңды Труба алаңы, немесе жай ғана Труба деп атайды. Жексенбі күндері осы жерде базар құрылады. Тон мен бекеш киген, бастарында тері картуз, кейбірінде цилиндрі бар жүздеген адам құмырсқадай қыбырлап, алаңды тұтас алып кетеді.
Құстардың үні — көктемнің ишарасы
Алуан түрлі құстың шуылдап сайрағанын естігенде, еріксіз көктем есіңе түседі. Аспан ашық, күншуақ болса, сайраған үн анық естіледі де, тіпті көк шөптің иісі де сезілгендей болады. Сондай сәтте көктемді аңсаған көңіл көтеріліп, біртүрлі жеңілдеп сала береді.
Арбадағы “олжалар”: қырыққабат емес, құс
Алаңның бір шетінде арбалар қатар түзеп тұрады. Бірақ әкелгені қырыққабат та емес, ноқат та емес — шымшықтар, сарышымшықтар, бозторғайлар, сиырқұйрық сарышымшықтар, бөрік торғайлар. Құстардың бәрі қолдан құрастырылған шалағай қапастарда секеңдеп, далада еркін жүрген бауырларына қызыға қарап, шырылдап қояды.
Баға атаулы — тұрақсыз
Шымшықтар — бес тиын. Сарышымшық қымбаттау. Ал өзгелердің бағасын білу қиын: “Мына бозторғайыңа не сұрайсың?” десең, сатушының өзі де мардымды жауап таппайды.
Сауда — адамның түріне қарай
Сатушы желкесін қасып, “құдай аузыма не салса, соны айтайын” дегендей, бірде бір сом дейді, бірде үш тиын сұрайды — бәрі де саудаласушының өңіне, мінезіне қарап құбылады.
“Генерал кейіпті” қымбат құс
Қымбат құс та бар. Бір қапаста салтақтанып қалған шыбыққа қонақтап, ұсқыны қашқан, құйрығы селдіреген сиырқұйрық сарышымшық отыр. Түрі отставкаға шыққан генералдай байсалды, маңғаз. Қапаста отырғанына қайғырмайтындай: баяғыда-ақ бір-ақ сіліккен, көгілдір аспанға да селқос қарайтын болған. Әлденеге ықылассыз көз тастайтын мінезінен болар — “пәмді құс” атанғаны сезіледі. Мұны қырық тиыннан кем беруге болмайды.
Құсқұмар мен аңғал сатып алушы
Мұнда гимназистер де, жұмысшылар да, сәнді пальто киген жас жігіттер де, тозығы жеткен бөрік жамылған, балағы жырым-жырым құсқұмарлар да балшық кешіп, құстарды төңіректеп жүреді. Сатушылар жастар мен жұмысшыларға ұрғашысын “еркек” деп, балапанын “үлкен” деп өткізе береді — ондайлар құс танымайды.
Ал нағыз құмарпазды алдай алмайсың. Олар құсты сонадайдан-ақ танып, сарышымшықтың аузын ашып қарап, құйрық қауырсынын санап шығады.
Көгершін көтерген балалардың көзқарасы
Қасында тауық балапандары қауырсыны қашқан ұсқынсыз бастарын созып, балшықтан бірдеңені шұқып жеп жатады. Көгершін көтерген балалар болса, “мына кісі көгершінге құмар емес пе?” дегендей, бетіңе тесіле қарайды.
Біреу ашулы дауыспен: “Сөз таба алмай қалдыңыз ба? Әуелі көріп алып айтпайсыз ба! Мұны көгершін деуге бола ма? Бұл көгершін емес, нағыз бүркіт қой!” — деп дүрсе қоя береді.
Ақ қанден және күлкісіз әңгіме
Самай сақалын өсірген, мұртын қырған, ұзын бойлы, арық, сырт пішіні малайға ұқсайтын, әрі науқас, әрі мас біреу қардай аппақ кәрі қанденді базарға алып келеді. Ит қыңсылайды.
“Осы жексұрынды сат деп жібергені,” — дейді ол ыза аралас күлкімен. “Бәйбішеміз қартайған күнінде, ішерге ас таппай, енді ит-мысығын сатып нәпақа тауып отыр. Өзі қимай жылап, мұның арам тұмсығынан сүйеді, бірақ амалсыз сат деді. Өлдім-білдім, шыным! Алыңдар, мырзалар! Кофе алуға ақша керек.”
Бірақ ешкім күлмейді. Жанында тұрған бала бір көзін сығырайтып, оған аянышпен қарайды.
Балық саудасы: шелектегі “түнек тозақ”
Бұлардың бәрінен де балық саудасы қызығырақ. Оншақты мұжық қатар отырып алған. Әрқайсысының алдында бір-бір шелек, ал шелектерінің іші кішкентай “түнек тозақ” сияқты.
Тіршілікке таласқан шелек
Жасыл лай суда бықыған табан балық, жылан балық, ұлу, тарбақа, майда шабақ, тритондар. Бір аяғы сынған дәу су қоңызы табанның арқасына өрмелеп шығып, тарбақаның үстіне секіріп, тар судың бетінде тыным таппайды. Тарбақалар қоңыздың үстіне, тритондар тарбақаның үстіне өрмелейді. Жан-дәрмен өлермендік — тірі қалудың жанталасы.
“Табан — балықтың төресі”
Қара көгілдір түсті қара балықтар “бағалы” саналғандықтан, бөлек ыдысқа салынған: жүзуге жері тар болса да, тым тығыз емес. Сатушы мадақтай сөйлейді: “Табан — балықтың төресі! Мынаны қолда бағып семірткенмін, асыл тектім! Бір жыл шелекке салып бақсаң да өлмейді.”
Баға, қармақ, құрт
“Осы балықтарды бір апта бұрын ұстағам. Перервадан ұстап едім, рақымшыл мырзам, сол жерден жаяу келдім. Табандар — екі тиыннан, жылан балық — үш тиыннан, майда шабақтың оны — он тиын… Бес тиынға майда шабақ алыңыз. Әлде құрт берейін бе?”
Ол шелектегі суға қолын сүңгітіп жіберіп, күсті, дөрекі саусағымен үлбіреген майда шабақты немесе құйтақандай табанды ұстап алып көрсетеді. Шелек жанында қармақ бауы, тілше қармақ, шортан қармақ және күн көзінде жылтырап жатқан қызыл шақа шуалшаң құрттар жатады.
Трубаның “типтері”: құмарлықтың өз кейіпкерлері
Қалтасы бос, білімі мол шал
Құс әкелген көліктер мен балық шелектерінің маңын айналсоқтап, басында елтірі картузы бар, темір құрсаулы көзілдірік таққан, аяғына бейне екі броненосецтей калош киген құмарпаз шал жүреді. Трубаның тілімен айтқанда, бұл — “тип”.
Қалтасында көк тиын жоқ, бірақ әр нәрсеге саудаласып, күйзеліп, күйініп, сатып алушыларға ақыл айтады. Бір сағаттың ішінде базарға түскен қоян, көгершін, балық атаулыны бастан-аяқ аралап шығып, әрқайсысының тұқымын, жасын, бағасын түгендеп береді. Сарықанатқа, табанға, майда шабаққа балаша қызыға қарайды.
Онымен сиырқұйрық сарышымшық жайында сөйлессеңіз, айтқаныңызды кітаптан таба алмайсыз: бәрін сүйсініп, құмарлана айтады, кейде “шикі надан екенсіз” дегендей, мін таға сөйлейді. Ал сарықанат пен бөрік торғайға келгенде, көзін алартып, екі қолын ербеңдетіп, тоқтамай сөйлеп кетеді.
Бұл адам Трубада тек суық түскен соң ғана көрінеді; жазда Москвадан тысқа кетіп, сыбызғы тартып бөдене ұстайды, қармақ салып балық аулайды.
“Есімдік тақсыр” атанған мұғалім
Тағы бір “тип” бар: серейген ұзын бойлы, тым арық, көзінде көк көзілдірік, сақал-мұртын қырған, басында кокардалы фуражкасы бар, баяғы заманның подьячиіне ұқсайтын біреу. Бұл — құмарпаз, әрі лауазымды гимназия мұғалімі. Трубаның байырғы адамдары оны түгел таниды: құрметтеп қарсы алып, ерекше қошемет көрсетеді. Сөйтіп, оған “есімдік тақсыр” деген ат жабысып қалған.
Ол үнемі Сухарев мұнарасының жанындағы базарға барып кітап ақтарады, ал Трубаға келгенде жақсы көгершін іздейді. Жұрт жан-жағынан шуылдап: “Есімдік тақсыр! Мұғалім мырза, мына тұрмандарға көз қиығыңызды салыңызшы!” — деп қоя береді. Бульварда жүрген бір бала да соны қайталайды.
Ал “есімдік тақсырдың” құлағы бұл атаққа әлдеқашан үйренген: қабағын түйіп, түсін суытып, көгершінді екі қолымен алып, басынан асыра көтеріп, айналдыра қарап тұрады. Сырын білдірмейін деген адамша, қабағын одан әрі түйе түседі.
Бір мезетке сыйған өмір
Сөйтіп, Москваның “Труба” дейтін осы түкпірінде жәндіктерді бір жағынан елжірей сүйіп, екінші жағынан соншалық қинап ұстайтын адамдардың бір мезеттік өмірі осылайша шуылдасып, даурығысып өте береді.
Ал алаңның бір шетін жағалап, өз бетімен кетіп бара жатқан сауда адамдары мен діндар жандар бұл жердегі халықтың — мына бықыған ала-шұбар бөріктілердің, картуздылар мен цилиндрлілердің — неліктен үймелеп тұрғанына, неге даурығып жатқанына, нені сатып жүргеніне онша мән де бермейді.
Аударған: Р. Ахмедов