МАХАМБЕТ БАТЫР

Қазақ қоғамының ескі құрылымы және билік табиғаты

Қазақ халқы ұзақ уақыт көшпелі салтпен, ақсақалдар дәуірінің тәртібімен өмір сүрді. Қара бұқараның тұрмысын негізінен ру басылары — билер мен ақсақалдар реттеді. Қара шаруаға керегі көп емес еді: қоныс жайлы болса, ел тыныш болса, мал мен адамға түсетін салық аз болса, дау туғанда әділ төрелік айтатын ақсақалдары болса — халықтың көңілі жай табатын.

Ақсақал да, би де елдің сайлауымен шыққандықтан, жұрттан бөлініп кете алмайтын. Сол себепті қазақтың бұрынғы тұрмысында қара халықтың ішінде айқын жіктелген бөлек таптар қатты қалыптаспаған еді.

Руларды біріктіру үшін ақсүйек әулеттен хан сайланды. Ханды көбіне ру басылары — билер көтеретін. Бірақ хандықтың табиғаты қара халықтың тілегіне жиі қарсы келді: ханға салтанат үшін алым-салық, күш үшін әскер, атақ үшін жаугершілік қажет болды. Осылайша алғашқы таптық жіктеліс хандықтың айналасында айқындала бастады: хан, төре, нөкер, төлеңгіт — бір жақ; өзге жұрт — бір жақ.

Хандықты «жүгендеу» және оны «үзуге» ұмтылыс

Қара халық ханның ниетін жақсы түсінді. Хан күшейіп кетпесін деп, елдің жоқшысы болған билер қара бұқараны «ерттеп мінгіздірмей», ханды жүгендеп ұстауға тырысты. Ал хандықтың табиғаты жүгенделуге көнбейді: хандар оны үзу үшін түрлі тәсілге барды.

Елді айламен ұстай алмаған, бірақ билерге де бағына алмаған хандарды халық «хан талау» жасап, талап алып қуып жіберетін немесе өлтіретін кездер де болды. Қазақ тарихында бұл құбылыс бірнеше мәрте көрінді.

1731 жылдан кейінгі түйін: хан мен патша билігінің қабысуы

Қалмақ шапқыншылығы мен «Ақтабан шұбырынды» қасіретінен кейін елдің сыртқы жаумен үздіксіз жауласуға шамасы азайды. Бұрынғы бірлік әлсіреп, ұлы хандық әлсіреген тұста «ұлы хан болғысы келетіндер» көбейді. Әбілқайыр, Қайып, Сәмеке қатар шыққанымен, ешқайсысы елді тұтас соңына ерте алмады.

Әбілқайырдың алға тартқан жолы — елді қорқытып ұстайтын тірек табу болды. Сол үшін ол Ресей патшасына бағынуға ұмтылды. Осы тұста билер екіге жарылды: бір бөлігі хан жағына шықты. Күшті рулардың әлсіздерге қысымы артып, жайлы қоныс күштінің үлесіне көбірек тиді. Кіші жүз ішінде аз санды жетіру, оның ішінде табын тәрізді руларға сырттан сүйеніш керек болды. Олар орыс өкіметінің жәрдемімен Әбілқайыр айбарлы ханға айналса, өздеріне қорған табылғандай көрді.

Билерді хан тағайындай бастаған сайын, қара бұқараның күйі одан сайын нашарлады. Ханға да, патша өкіметіне де қарсы наразылық күшейді. 1731 жылдан 1870 жылға дейінгі кезеңді екі жақтың — билеуші топ пен қара халықтың — ұзақ күресі деуге болады. Ақырында қара халық жеңілді. Ресми түрде хандық XIX ғасырдың ортасына дейін созылғанымен, шын мәнінде Әбілқайырдан бастап қазақ хандары патша өкіметінің ықпалынан шыға алмады.

Сырым, Исатай, Кенесары: азаттыққа ұмтылған үш ірі қозғалыс

XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ қозғалыстарының ең ірілері — Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Кенесары Қасымұлы бастаған күрестер. Үшеуінің де өзегі бір: қазақты отарлық құрсаудан құтқару.

Көсем тұлғасы: қимылды ұйымдастыратын күш

Қоныстың тарылуы, жердің азаюы, зорлық-зомбылық — бәрі қара бұқараны наразылыққа итермелейді. Бірақ мұндай қимылдың жемісті болуы үшін оны адастырмайтын, мақсатқа бастайтын дұрыс бағыт керек. Ол үшін құрастырушы көсем қажет: халықтың әрекетін ұйымдастырып, бір арнаға түсіретін тұлға.

Көсем жеке бас пайдасынан баз кешіп, көптің тілегіне қызмет етуі тиіс. Қоғамдық сезім күшейген тұста халық көсемнің әр қадамын бақылайды: жолы ұнамаса, кеше мыңды бастаған серке ертең жалғыз қалуы мүмкін. Сырым мен Кенесарының ақырында көптен ажырап, жалғызсырап қалуы осының айғағы ретінде айтылады. Ал Исатай — өлгенінше көпті соңынан ерте алған тұлға ретінде сипатталады.

Исатай мен Махамбет: ұран, мақсат, өлең арқылы айтылған саясат

Исатайдың көпті еріткен ұраны Махамбет сөздерінен анық көрінеді. Бұл ұран — жай ғана шайқасқа шақыру емес, жер мен теңдік, әділдік пен еркіндік туралы тұтас талап.

Исатайдың тұлғалық болмысы: батырлық, әділдік, сабыр

Ел ішіндегі әңгімелерге қарағанда, Исатайдың көпті ертетін жеке қасиеттері айқын болған: жауда жанын аямаған, қолдың алдында да, шегінсе артында да жүрген; халықтың арызын жеткіземін деп айып тартқан; жолдасын жауға тастамаған.

Ол Орданы қамағанда «қан төкпеймін» деген ниетпен алданғанын да тез аңғарып, жолын түзегені айтылады. Жайықтан өтерде алдымен көшін, жолдастарын аман өткізіп, соңынан өзі өткен. Халық үшін үй ішін, мал-мүлкін, тіпті ең қымбатынан да аямағаны суреттеледі: жақындары соғыста қаза тауып, тұтқынға түсіп, айдауда азап шеккен.

Ұйымдастыру қабілеті және кең қолдауға шығуы

Қиын уақытта елге басшылық ету — көпті ұйымдастыра білу деген сөз. Бөкей ордасында елдің тегісінен Исатайға еруі оның осы қабілетіне дәлел ретінде беріледі. Кейін Кіші жүз ішінен әлімұлы руларының сүйеніш болуы, соңғы жорықтарда қолдың дені сол жақтан құралғаны — қозғалыстың кең өрістегенін көрсетеді.

Исатайдың сүйегі қойылған жердің әлім аймағында аталуы да тарихи жадқа айналған белгі. Ел аузындағы сөздерде Исатайдың түрікпен мен Хиуаға да тіл табыса алғаны, бұрынғы қашқындарды маңына жинағаны — оның құрастырушы көсем ретіндегі қырын күшейтеді.

Әдебиеттегі жаңғырық: Қуан, Махамбет, Шернияз

Исатай қозғалысы XIX ғасырдағы ел әдебиетіне зор әсер етті. Исатай ісін алғаш жүйелі жырға қосқандардың бірі — беріш Қуан жырау. Ең кең тарағаны — Исатайдың серігі Махамбет жыраудың мұрасы: оның сөздерін Орал, Торғай, Бөкей, Маңғыстау өңірлерінде айтатын жыршылар күні кешеге дейін мол болғаны айтылады. Исатай туралы көп толғағандардың бірі — кете Шернияз шешен.

Ел аузындағы аңыз және тарихи шындықтың түйісі

Исатай туралы ел ішінде аңыз көп, оның көбі ертегіге жақын. Дегенмен аңыздың өзі халықтың тұлғаға берген бағасын көрсетеді: Исатайдың бойына «аруақ қонды» дейтін әңгімелер, бабасы Ағатай батырға қатысты нанымдар — бәрі халық санасындағы киелі сипаттаудың бір түрі.

Тарихты және ел жадын салыстыра қарағанда, Исатай — көпке басшы болуға лайық болып туған, жолдасын да, халқын да тастамаған, қысымға мойымаған көсем ретінде суреттеледі. Сол себепті оның аты мен Махамбеттің үні қазақ даласында ұзаққа жаңғырып қалды.