Мадрид келіссөз үрдісі.

Конференция ауқымды дайындықты талап етті: тараптар оны өз мүддесіне тиімді өткізуге тырысты. Дегенмен, Мадрид кездесуі қолға ұстарлық тікелей нәтиже берген жоқ, сондықтан оны толыққанды табысты деп бағалау қиын. Алайда оның тарихи маңызы зор болды: қарсы тұрған тараптарды бір үстел басына отырғызып, шешім табылған жағдайда аймақ халықтарына бейбітшілік пен тұрақтылық әкелуі мүмкін мәселелердің шеңберін айқындауға мүмкіндік берді.

Ашылу сөзі және негізгі үндеулер

Конференцияны бейбітшілік үрдісінің демеушілері (коспонсорлары) ашты. Алғашқы кіріспе сөзбен АҚШ президенті Дж. Буш пен КСРО басшысы М. Горбачев сөйледі. АҚШ көшбасшысы араб-израиль қақтығысына қатысушыларды аумақтық ымыраға келуге және палестина мәселесін әділетті шешуге шақырды. Сонымен бірге, израильдік қоныстар және Иерусалимнің мәртебесі секілді ең өткір тақырыптарды айналып өтудің қауіптілігін де жанама түрде көрсетіп өтті. М. Горбачев Таяу Шығыста бейбітшілікке жетудің ерекше мүмкіндігі туғанын атап өтті.

Демеушілерден кейін Еуропалық қауымдастық атынан Нидерландының сыртқы істер министрі Ханс ван ден Брок және Египеттің сыртқы істер министрі Амр Муса сөз сөйледі. Ханс ван ден Брок Израильге басып алынған аумақтарда қоныстану құрылыстарын тоқтатуды, ал араб тарапына Еуропа елдерінің саудадағы шектеулерінен бас тарту мүмкіндігін ұсынды. Амр Муса қақтығысты шешудегі араб ұстанымын нақтылады.

Мандаттың шектеулері және кейінгі көпжақты жұмыс топтары

Мадрид конференциясы тараптар орындауға міндетті шешімдер қабылдауға құқылы болған жоқ және тараптар қол жеткізген қандай да бір келісімдерді жоққа шығаруға да өкілеттілігі болмады. Конференцияны қайта шақыру тек қатысушы барлық қарсы тараптардың ортақ келісімімен ғана мүмкін еді.

Конференциядан кейін бірнеше ай өткен соң, 1992 жылдың басында Мадрид шеңберінде аймақтың түрлі мәселелерін қарастыратын көпжақты арнайы жұмыс топтары құрылды. Олардың қатарында қарулануды бақылау және аймақтық қауіпсіздік, экономикалық даму, су ресурстары, экология, босқындар мәселелері болды. Бұл құрылымдардың тиімділігі саяси реттеу барысына тікелей тәуелді еді.

Келіссөздердің тұйықталуы және 1992 жылғы депортация дағдарысы

Мадридден кейін екі жылға жуық уақыт өткен соң Вашингтонда өткен израиль-араб келіссөздерінің 11 раунды да айтарлықтай нәтижеге жеткізбеді. Көп жылдан бері күрделенген Таяу Шығыс қақтығысының тез әрі оңай шешілуін күту мүмкін емес еді. Жағдайды жинақталған өзара сенімсіздік, күдік, дұшпандық, кейде жекелеген көшбасшылардың жеке амбициялары да ауырлатты. Келіссөз үрдісі бірнеше рет бір тараптың арандатушылық әрекеттері салдарынан үзілуге шақ қалды.

Ең қатал оқиғалардың бірі — 1992 жылғы желтоқсанда Израиль үкіметінің 415 палестиналықты Ливан–Израиль уақытша бітім сызығына жақын шөлейт аймаққа депортациялау туралы шешімі. Бұл қадам бірнеше израильдік әскери қызметкердің қаза табуына әкелген әскери қимылдармен байланыстырылды. И. Рабин өз үкіметінің әрекетін терроризмге қарсы күрес және бейбіт үрдісті қорғау деп түсіндірді. Ал палестиналық тарап депортацияланғандар қайтарылмайынша келіссөздерге қатыспайтынын мәлімдеді.

Израиль билігінің күш қолдануы басып алынған аумақтарда қарсылық шерулерінің толқынын туғызды; оларды израильдік әскер қатал түрде басып отырды. Палестиналықтардың өтінішімен 1992 жылғы 18 желтоқсанда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі депортацияланғандарды қайтаруды талап еткен 799-қарарды қабылдады. 1993 жылғы 1 ақпанда компромистік шешім ұсынылды: 100 адамның дереу қайтуына рұқсат беру, ал қалғандарының 1993 жылдың соңына дейін оралуын кезең-кезеңімен қамтамасыз ету. Осылайша аймаққа тұрақты мазасыздық тудырған дағдарыс біршама бәсеңдеді.

Норвегия арнасы: құпия келіссөздер және Осло бағыты

Сол кезеңде Палестинаны азат ету ұйымының (ПАҰ) Израильмен келіссөздерді толық үзу туралы ұсынысын араб мемлекеттері де, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі де қолдамады. Дәл осы уақытта Норвегия Сыртқы істер министрлігі құпия келіссөздер арқылы реттеу тұжырымдамасын қалыптастырды. Авторлардың ойынша, мұндай формат бейбіт келіссөздерге қарсы топтардың қоғамдық пікір арқылы ықпал ету әлеуетін шектеуге мүмкіндік береді.

Мадрид формуласы негізінде Вашингтонда жүрген ресми келіссөздерде ПАҰ өкілдері тікелей қатыспай, палестиналық делегация өзге форматта ұсынылған еді. Соған қатар, Норвегияда құпия байланыстар басталды. Ақпараттың сыртқа шығу қаупін азайту үшін келіссөздерге қатысатын және білетін адамдардың шеңбері қатаң шектелді. Сыртқы қысымнан салыстырмалы түрде қорғалған бұл арна тезірек ілгеріледі: 1993 жылдың ақпанындағы екінші кездесудің өзінде-ақ болашақ палестина–израиль келісімдерінің алғашқы құжаттар топтамалары ұсынылды.

Өзара мойындау және Декларацияға қол қою

Қол қойылатын палестина–израиль келісімдерінің заңды күшке ие болуы үшін ПАҰ мен Израиль бір-бірін мойындауы қажет еді. 1993 жылғы 9 қыркүйекте ПАҰ-ның Тунистегі штаб-пәтерінде ұйым төрағасы Израильді мемлекет ретінде тану туралы хатқа қол қойды. Сол күні Израиль премьер-министрі ПАҰ-ға қатысты жауап қадам жасады.

Уақытша өзін-өзі басқару қағидаттары туралы Декларацияға қол қою рәсімі Ақ үйдің көгалында өтті. Оған Израиль премьер-министрі И. Рабин, ПАҰ көшбасшысы Я. Арафат және АҚШ президенті Б. Клинтон қатысты. Құжатқа Израильдің сыртқы істер министрі Ш. Перес, ПАҰ Атқару комитетінің мүшесі М. Аббас, сондай-ақ Таяу Шығысты реттеудің демеушілері ретінде Ресей мен АҚШ сыртқы саяси ведомстволарының басшылары қол қойды.