Шаһзада патша тағына мінді
Кішмүр патшасының тілегі
Ертеде Кішмүр шаһарында аты белгісіз, бірақ еліне әділ, ғаріп-мүсәпірге мейірімді бір патша өмір сүріпті. Бар байлығы мен мәртебесіне қарамастан, оның бір мұңы бар еді: перзентсіз болатын.
Бір күні патша уәзірлерімен мәжіліс құрып отырғанда үсті-басы алба-жұлба, қарызы қабаттасқан бір қайыршы кіріп келеді. Ол көз жасын тыя алмай, жүз ділда қарызын өтеуге жәрдем сұрайды. Патша қайыршыға жүз ділда беріп, өзі де ішіндегісін жасырмай айтады: «Дүниеде бір перзентке зармын».
Қайыршы патшаға бата беріп, Алладан перзент тілеп дұға қылады да, ғайып болады. Көп ұзамай патшаның әйелі жүкті болып, тоғыз ай, он күннен соң қыз туады.
Күлшаһардың дүниеге келуі
Патша отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, қуанышын елге жария етеді. Ғұламаларын жинап, қыздың атын Күлшаһар деп қояды.
Күлшаһар ерке де көрікті болып өседі. Сұлулығы сонша — жұрт «айтса ауыз жетпейді» деседі. Даңқы дүниенің төрт бұрышына тарап, бойжеткен шағында (он алты-он жеті жасқа келгенде) Күлшаһар есімі алыстағы елдерге де мәлім болады.
Патша қызына керектің бәрін дайындап, білімге де көңіл бөледі: Күлшаһар он төрт жасына дейін мектепте оқиды.
Бағдаттағы Шаһзада және алыстан жеткен хабар
Осы кезде Бағдат шаһарында Шаһиншаһ атты патшаның Шаһзада деген жалғыз ұлы бар екен. Өз елінде оған тең келер сұлулық та, бекзадалық та табылмайды.
Шаһзада жігіт болып, өз қатарындағы қыздарға көз салса да, көңілі көншімейді. Бір күндері оның құлағына Кішмүрдегі Күлшаһардың даңқы жетеді. Айтылған сипатқа сенген Шаһзада қызды бір көрмей тынбайтын болады.
Ол қырық түйеге алтын-күміс, асыл дүниелер артып, көп нөкер ертіп, керуенмен Кішмүрге аттанады. Қалаға келген соң, көпес кейпіне еніп, шет жақтан пәтер алып жатады. Бірақ қызға жолығудың ретін таба алмай қиналады.
Мыстан кемпірдің айласы
Ақыры Шаһзада бір мыстан кемпірге жолығып, Күлшаһарға жолықтыруын өтінеді. Еңбегіңді аямағаныңша төлеймін деп уәде береді. Кемпір қызға барып, Шаһзаданың сұлулығын, бекзадалығын, талай қызға көңіл аудармағанын айтып, сөзін өткізеді. Күлшаһар да бұл ұсынысты құп көреді.
Кемпір: «Жақында үлкен той болады, соның ішінде жолықтырамын» дейді. Алайда тойда қонақтар бөлмесі бөлек болып, Шаһзада қызды көре алмай қалады.
Сонда кемпір жаңа айла ұсынады: арнайы үй салдырып, ішінде кішкене тесігі бар бөлме жасасын; үлкен той жасап, халықты да, қызды да шақырсын — сонда бір көруге болады.
Шаһзада үй салдырады, той жасайды. Бірақ тағы да көпшілік ішінде ашық көруге мүмкіндік болмайды. Ақыры кемпір «той тарағасын сырттағы тасада жолықтырамын» деп уәде етеді.
Бір ауыз сөздің жарасы
Адам тараған соң, тасада екеуі жолығады. Шаһзада күлімсіреп, қызға тіл қатады. Бірақ Күлшаһар оның бұл қалпына ашуланып:
«Сен өзің қалайсың? Ақымақтарша күліп сөйлейді екенсің», — дейді.
Бұл сөз Шаһзадаға ауыр тиеді. Айтар сөзін жұтып, үнсіз қалады. Екеуі екі жаққа тарасады. Шаһзада ішінен күйреп, ғашықтық дертіне шалдығады да, Кішмүрде тұра алмай, керуенімен Бағдатқа қайтады.
Бірақ елге жеткен соң көп ұзамай дерт жеңіп, Шаһзада қайтыс болады. Әкесі жалғыз ұлына алтынмен көмкерілген күмбезді там салдырып, қырық күнге дейін басына шырақшы қондырады.
Түс, тәубе және жолға шығу
Күлшаһар үш күннен кейін түс көреді: түсінде Бағдатқа барып, бетіне перде тартып, Шаһзаданың бетін ашып көргендей болады. Түсінде Шаһзада оны «ақымақ» деп сөгіп, ғашық отының азабын бетіне басады.
Оянған соң Күлшаһардың жүрегін өкініш қысады: «Менің сөзім ұят болған екен. Ол сияқты адамға бармай болмас», — деп түйеді.
Ол азық-түлік алып, ер киімін киінеді, шашын желкесіне түйіп, жақсы атқа мініп, ешкімге айтпай түн ішінде жолға шығады. Патша қанша іздетсе де, таба алмайды.
Жол азабы: дар, абақты, сатқындық
Қарақшылардың қастандығы
Күлшаһар бірнеше күн жүргенде, бір жардың қасында аялдап тамақтанып отырғанда бір топ адам келіп, «ұрысың» деп ұрып-соғып ұстап әкетеді. Әйел екенін білмей, далаға дарға асады да, ат-тонын олжа қылады.
Кешке қарай қой жусатуға келген бір таз қойшы қыздың жан даусын естіп, жағдайын ұғып, дардан босатады. Ертең ұры-қары іздеп келеді деп қауіптеніп, қойды басқа жаққа айдап кетеді. Күлшаһар қойшымен қоштасып, жаяу жалғыз тартады.
Уәзірдің абақтысы
Кейін ол бір топ адамға жолығады. Араларында ханның уәзірі бар екен. Сол күні ел мал ұрлатып, ұры іздеп жүрген болып шығады. Уәзір Күлшаһарды күдіктеніп, «ұрысың» деп абақтыға тастайды. Әйел екенін ешкім аңғармайды.
Уәзірдің қатыны және қанды шешім
Бір күні уәзірдің қатыны «ұры» деп жатқан жігітті көрмек болып, уәзір жоқта абақты есігін ашса, өте сұлу «жігітті» көреді де, оған ғашық болады. Күн сайын келіп, тамақ беріп, жақындасқысы келеді. Күлшаһар жарақатымды жазып алайын деп, уақыт сұрайды.
Ақыры уәзір бір кеште үйіне келсе, қатыны жоқ. Абақтыны ашып қараса, қатыны тұтқынмен бірге отыр. Ашумен уәзір қатынын қылышпен шауып өлтіреді. Тұтқынға ұмтылғанда Күлшаһар өзінің әйел екенін білдіреді.
Уәзір: «Ендеше, сені әйелімнің орнына аламын» дейді. Күлшаһар сырттай келіседі, бірақ уақыт сұрап, жарасының жазылғанын күтеді.
Бір түні уәзір шаршап келіп, қатты ұйықтап қалған кезде, Күлшаһар уәзірдің өз қылышымен оның басын шауып, атқа мініп, алтын-күміс, гауһарларын алып, түн ішінде қашып шығады.
Бағдатқа жеткенде: «өлген» жанның демі
Күлшаһар таң атқанда Бағдатқа жетеді. Қала сыртында қойшыға жолығып, жөн сұрайды. Қойшы Шаһзаданың Кішмүрден ауырып келіп, өлгеніне он бес күн болғанын, анау жарқырап тұрған там — соның мазары екенін айтады.
Күлшаһар жүрегі қан жыласа да, «ең болмаса барып құран оқып, бетін ашып көрейін» деп, мазарға келеді. Рұқсат алып ішке кіреді, қабір бетін ашып:
«Шаһзада, мен келдім» — дейді.
Сол сәтте Шаһзада басын көтеріп, «уһ!» деп дем алғандай болады да, аузынан қызыл жалын лап етеді. Сөйтсе, ол анық өлмеген екен — ғашықтықтан талып жатқан екен.
Күлшаһар оны арқалап бір үйге алып барады. Жігіт біртіндеп жазылады, екеуінің де тілегі орындалады.
Тірілген Шаһзада және патшаның тойы
Біреулер патшаға «балаң тірілді» деп сүйінші сұрайды. Патша сенбейді: «Бір өлген тірілмейді» дейді. Бірақ Шаһзада мен Күлшаһарды алдына әкеліп көрсеткенде ғана көзі жетеді.
Содан кейін патша халыққа жар салып, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, ұлының аман келгеніне шүкірлік етеді. Тіпті ел алдында тағын баласына беріп, Шаһзада патша тағына отырады. Халқына да жайлы, әділ билеуші болады.
Уақыт өте Күлшаһардан екі-үш бала туады. Екеуі біршама дәурен сүріп, берекелі өмір кешеді.
Ата-анаға сағыныш және екі елге ортақ тақ
Бір күні Күлшаһар Шаһзадаға сырын айтады: елден кеткеніне бірнеше жыл болғанын, ата-анасының тірі-өлісін білмейтінін, өзінен басқа балалары жоқ екенін еске салады. «Тірі болса қуантайық, өлген болса дұға қылайық» дейді.
Пәуескіге балаларын отырғызып, екеуі Кішмүрге жол тартады. Аз күнде жетіп барады. Күлшаһардың ата-анасы тірі екен, әкесі баяғыша патша болып тұр, бірақ қатты қартайған.
Жоғалып кеткен жалғыз қызының тірі келгеніне патша жүрегі жарылғандай қуанып, үлкен той жасайды. Сол тойда ол:
«Өзім қартайдым, жасым жетті. Жалғыз балам табылды. Енді тақымды халық алдында балама беремін», — дейді.
Осылайша Шаһзада Кішмүрдің де тағын алады. Екі жұртқа бірдей патша болып, мұратына жетеді.