Лермонтов қыздан

Кешігіп жеткен көктем, бөгелген жол

Тенгин жаяу әскер полкінің поручигі Лермонтов Кавказға, Грозный қамалына жер аударылып бара жатты. Бірақ биылғы көктем кәдуілгі орыс көктеміне ұқсамады: ағаштар кеш бүршік жарды, иесіз қалған уезд бақтарында мойыл да кеш гүлдеді. Өзендер кемерінен асып, ұзақ уақыт сабасына түсе алмады.

Дәл осы тасқын Лермонтовтың жолын бөгеді. Паромды сарғая күткен кездері аз болған жоқ: бірде жел құтырып, суды сапырса, бірде паром бұзылып, ол шалғай қалашықтардың бірінде амалсыз аялдап қалатын.

Өлімді ойлау және өмірге қайта құштарлану

Жолай кездескен жұрт су тасқыны мен жолдың берекесіздігін айтып шағынғанда, Лермонтов оларды салғырт тыңдайтын. Ол кешеуілдегеніне іштей разы еді: етегі далақтап қайда асықсын — ысқырған шешен оғының астына ма?

Соңғы жылдары ол өлім жайын тұңғыш рет дегбірсіздене есіне алды. Бір кездері «өмірдің мәні өлімде» деп ұғатын ұшқалақ балалық сағымдай сейілді. Дәл осы сәтте ол ешқашан мұншалық өмірге құштар болып көрінбеген.

Ол осы ғажап өлең жолдары үшін Пушкинге шын разы еді. Бәлкім, әлі де тірліктен жан тебірентер жақсылық пен ізгі істі көрер, әзиз ананың әлдиіндей аяулы әуен естір. Сонда ғана шерлі жүрек талпынып, аңсаған адам бақытының не екенін ұғынар.

Шағын қалашықтағы аял

Қаусап қалған ескі паромның кесірінен Лермонтов тоқтаған қалашық тым шағын еді: «жолаушылар нөмірінің» бөлмесінен-ақ жақын даланы, белуарына дейін су кешіп тұрған талдарды, өзеннің арғы бетіндегі деревняны алақандағыдай көруге болатын.

Деревня үйлері құрғақ беткейге қаптай қонған қарғалардай қарауытып көрінді. Үстінен тезек түтіні шуда-шада ұшты. Ал алыстан, мұнарлы көкжиектің ар жағынан қойшы сыбызғысының жайма-шуақ үні жететін.

Соқыр солдат пен жетім қыз

Ертеңгілік көшеде Лермонтовқа су қараңғы соқыр солдат кездесті. Ол қайыр-садақа сұрап жүр екен. Қасында үсті-басы алба-жұлба, он төрттер шамасындағы қыз баланы жетектеп келеді.

Солдаттың ісініп, қызарып кеткен көзіне шыбын үймелейді, бірақ оны қағып жатқан ешкім жоқ. Лермонтов оған елу тиын берді. Қосшысы терезе алдында тұрып, мұны жақтырмай тіл қатып еді, Лермонтов қысқа қайырды: «Үндеме, әйтпесе Тарханға тайдырып жіберермін».

Мәскеудегі кеш: Гогольмен алғаш жүздесу

Ресей… Мәскеуде, Погодиннің үйіндегі бір кеште Лермонтов Гогольмен алғаш кездескен. Қонақтар бақ саясында отырған. Сырттағы бульвардан қаптаған жұрттың тер иісі келіп тұрды, кешкі шапаққа бөккен шаң ағашқа шөгіп жатты.

Гоголь Лермонтовқа ұзақ қарап алып, салқын сөйлейді: Лермонтов, шамасы, орыс халқын танып-білмеген, өйткені ақсүйек ортадан аса алмаған. «Мұжықпен бірге квас ішіп көр, тар шошалада бұзаумен қатар жат… сонда ғана халықтың мұңын ұғарсың» дегендей ауыр сөз айтады.

Лермонтов сыр бермей тыңдайды. Бұл Гогольге жақпайды. Кешкі аста Гоголь тұзды қиярды таңдап тұрғандай, шанышқысын бұлғаңдатып, шұқшиып қалады. Лермонтов оның өзін менсінбегенін ішінен анық сезеді.

Аллеяда Гоголь өлең жолдарын қайталап, таңырқайды: «“Жұлдызы көкте жамыраған”… Құдай-ай, қандай ғажап сөздер!» — деп Лермонтовтан жас ғұмырын қастерлеуді өтінеді. Лермонтов үн қатпай, ақырын алыстап кетеді.

Күтпеген келу: Мария Щербатова

Кешкілік мейманхана алдына тағы бір күйме келіп тоқтады. Лермонтов терезеге таяп қарағанда, шаң басқан күймеден сұңғақ бойлы Мария Щербатова түсіп келе жатты. Ол нәзік қолымен көйлегінің етегін көтеріп, шашы жылтырап тұр.

Лермонтов жалт беріп теріс қарады: мына қиырдағы қалада оның қайдан жүргені? Жуырда ғана Петербургте қоштасып еді. Мария өзін сүйе ме — ол да анық білмейді. Өмірінде өзін қалтқысыз сүйген жан бар-жоғын да айта алмайды: біреуі суық мінезді офицерге кетсе, бірі байға тұрмысқа шыққан.

Мария да осы жолы тұңғыш рет «сырлы сөз жаздым» деп сезінді: екі сөзге жабыққан көңілдің мұңы да, ынтызар махаббаттың талпынысы да сыйып кеткендей еді. Лермонтовтың айдалғанын естісімен-ақ, ол Украинасына қайтпақ болған, бірақ жол үстінде бір үміт шырағы өшпей, «бәлкім кездесерміз» деген медеу ішін жылытып келеді.

Қала бағы: айтылмаған сөз, сезілген сыр

Мария ойлағандай бәрі бола қоймады. Лермонтовтың аяқ дыбысы естілгенде, ол дәлізге атып шығып, басқышпен жүгіріп түсіп, қақпа алдына жетті. Олар дәл қақпа алдында жолықты.

Көз ұясында дірілдеп тұрған жас тамшысын Лермонтов байқай да алмады. Олар қала сыртына, зират басындағы тоғайға бармады — құлазып қалған қала бағына келді. Торғайдың шуы сондай: Лермонтов оны «жүздеген табаға украин майын қыздырып, жұмыртқа қуырып жатқандай» деп әзілдеді. Мария жымиды, бірақ жаңа ғана айтуға бекінген сөзін енді айта алмайтынын сезді.

Әңгіме соқыр солдат пен жетім қызға келіп тірелгенде, Мария өз болмысын ашып айтты: қара халықтың ішінде өскенін, бұзау баққанын, туған жерінің әнін естісе көзіне жас келетінін. Лермонтов «түсінем» деп қысқа қайырды.

Бірақ Лермонтовтың ішкі мұңы қайта көтерілді. Ол салқын ғана: «Бәрі де өтеді-кетеді… Біз осы нақұрыс қауымнан бір күнді жымқырдық. Сонда да сіз маған демеу бола алмайсыз» деді. Оның сөзінің тасасында қауіп те бар еді: қалада Петербург офицерлерінің сотқар тобы жатқан, ал олардың ішінде бір көзін қара шүберекпен таңған жандарм ротмистрі көлеңкедей аңдып жүргенін ескертті.

Мария орнынан тұрып, Лермонтовқа қолын созды. Сөз емес — қимыл сөйледі: ол оны құшақтап, ерні мен көзінен сүйді. Жүректі жарып шығатын сөз де айтылмады, уәде-серт те бекімеді. Бірақ екеуін де жүрек елжіретер нәзік сезім билеп алған еді.

Шеттегі үй: шарап, жыртық дастарқан, кедейдің ызасы

Соқыр солдат Лермонтов берген елу тиынға қазына шарабын түгел сатып алды. Бірақ оны дүкенде ішпей, «пәтеріне» — қала шетіндегі Слободкадағы ескі үйге әкелді. Үй иесі тері-терсек, қайыс-әбзел жинайтын берекесіз жан екен: бөтелкені көріп-ақ елпек қағып, үстелге жыртық болса да тап-таза дастарқан жайды, тұздалған қияр, нан, қара тұз қойды.

Үй іші дымқыл, сыз. Шіріген терінің күлімсі иісі өкпені қабады. Дем буланып шығады. Кішкентай қыз сәкіде бүрісіп отырып, нанның қабығын жеп қана қояды. Арық мысық аяғына сүйкенгенде, қыз көзі жәудіреп бір жапырақ нанды соған лақтырады.

Солдат Кутузовты көргенін, «Отан үшін жан пида!» деп ұрандаған күндерін еске алып отырып, еңіреп жылады. Кеудесіндегі қарайған айқышты ұстап, үнсіз егілді. Үй иесі де күрсініп: «Итшілеп күн көргеніміз болмаса, бәріміз де батырмыз ғой» деді.

Солдат ашумен өлең ырғағына ілескендей, аяғымен еденді бір теуіп қойды: «Ей, оңбаған, камариннің мұжығы!» — деп күбірледі.