Біз жалғыз ағаммен екеуміз осы шәріге келген екі жолаушымыз

Қорқау әке және аман қалған сәби

Ерте заманда өте қорқау, қатыгез бір кісі болыпты. Үйленгеннен кейін әйелі ұл табады. Бірақ бала шыр етіп өмірге келген сәтте-ақ әкесі алдын ала дайын отырып, нәрестені жеп қояды екен. Осылайша ол жеті баласын жұтып қойыпты.

Әйелі тоғызыншы балаға жүкті болғанда, жалғыз тірі қалған ұлы әкесінің қылмысын біліп, келесі бауырын аман сақтап қалудың амалын ойластырады. Анасы толғатқанда ол нәрестені алып қашуға әзірленеді. Әкесі пышағын жалаңдатып, жаңа туған баланы күтіп отырады. Таңға жақын шал қалғып кетеді. Сол сәтте ағасы нәрестенің кіндігін кесіп, орап алып, қашып шыға жөнеледі.

Оянып кеткен әкесі қуып жетпек болады, бірақ үлгере алмайды. Жігіт нәрестені алып, үш шошақтың баурайындағы бір қараша үйге жетеді. Сол үйдің адамдарына бауырын бақтырып, өзі аң аулап, оларды асырап жүреді. Құтқарылған сәби қыз бала болып шығады. Жылдар өте ол бойжетеді.

Иен қала және жеті жалмауыз

Енді ағасы қарындасын ертіп, ел аралап жолға шығады. Бір түні олар иен қалған қалаға келеді: айналада жан жоқ, тек бір үйден ғана шамның жарығы көрінеді. Үйге басып кірсе, қазанда ет асып тұр. Бірақ ол адам еті екен.

Келесі үйден күңгірт дауыс естіледі. Тыңдап қараса, үйдегілер: «Бұл қаланың адамы таусылды, енді адамды қайдан тауып жейміз?» деп отыр екен. Сөйтіп жігіт бірінен соң бірін сыртқа шыққандарын байқатпай қағып түсіреді. Алтауын осылай өлтіреді. Соңғысы асығып шыққанда, оның да басын қағады, бірақ бұл — адам жейтін жеті жалмауыздың бастығы, ең күштісі екен. Қылыш тек бір шекесін ғана жаралайды.

Жаралы жалмауыз жігітпен алыса кетеді. Алыс үстінде жалмауыз құдыққа құлап түседі. Жігіт құдықтың аузын үлкен диірмен таспен бастырып, жалмауыздар отырған үйден кілт тауып алады.

Жеті тұлпар, қара шұбар ат және тыйым

Кілтпен әр үйдің есігін ашып қарап жүрсе, бір үйде жеті тұлпар байлаулы тұр екен. Бір жағынан су өздігінен ағып келіп, екінші жағынан шөп өздігінен келіп төгіледі. Арасында ерекше көзге түсетін қара шұбар ат та болады.

Жігіт қарындасымен сол иен қалада тұрып қалады: өзі аң аулап күн көреді. Бір күні аңға шығарда қарындасына қатаң ескертеді:

Бірақ ағасы кеткен соң қыз тыйымды бұзады: есікті ашады, жеті атты көреді, құдық басындағы тасқа да отырады. Сол кезде құдық ішінен дүңкіл естіледі. Тасты көтеріп қараса, іштен бір дауыс: «Сен кімсің?» дейді.

Жалмауыздың айласы және сатқындық

Қыз өздерін ағасы екеуі осы қалаға келген жолаушы екенін айтады. Сонда құдықтағы адам: олар адам жейтін жеті жалмауыз болғанын, қаланың адамын түгел жеп біткенін, ал түнде қыздың ағасы алтауын білдіртпей өлтіріп кеткенін баяндайды. Өзі жараланып, құдыққа қамалғанын айтып, қыздан босатуды сұрайды.

Ол әрі қарай: үйдің алдында жатқан жарты шеке сүйегін алып, шұбар аттың сауыр жүнінен жұлып, сүйекті орнына қойып, жүнді сулап жарасына жапсырса, басы қалпына келетінін айтады. Қыз солай істейді. Екеуі астыртын қосылады. Ағасы аңнан қайтқанда қыз жалмауызды сандыққа тығып отырады.

Уақыт өте қыз екіқабат болады. Сосын сырқатсыған болып ағасын алдап, «жеті әулиенің шырағын әкел» деп жұмсайды. Жігіт қарындасы үшін азаптан қорықпай жолға шығады. Жолда бір адамнан жөн сұрап, оның айтуымен жеті әулиенің шамын алып қашып әкеледі.

Тікен түбіндегі сәби

Қайтар жолда тікен түбінде жылап жатқан жас баланы көреді. Жігіт баланы көтеріп алып, қарындасына: «Жолдан бір бала тауып алдым, бауырымыз қылайық: екеу едік, енді үшеуміз» дейді.

Негізінде бұл — қарындасы мен жалмауыздың өз баласы еді. Ағасының қарасы көрінгенде әдейі тікеннің түбіне тастап қойған екен.

Улы шелпек және соңғы айқас

Қыз «әлі жазылмадым» деп тағы сылтау табады: «пәлен жерде сары аю бар, соның апанынан шөп әкел» дейді. Жігіт тағы да ұзақ жолға шығып, шөпті тауып әкеледі. Бірақ осы жолы қыз бен жалмауыз «енді қалай өлтіреміз?» деп ақылдасып, майға у қосып, шелпек пісіреді.

Жігіт шай ұрттап, шелпекке ұмтылғанда, әлгі жас бала оның қолын қағып жібереді. Жігіт үш рет ұмтылады, бала үш рет тоқтатады. Мұны көрген жалмауыз ашуға мініп, жігітпен алыса кетеді.

Айқас кезінде қыз айла жасап, жалмауыздың аяғының астына кебек, ағасының аяғының астына бұршақ төгеді. Сонда жалмауыз балаға: «Егер менің өз балам болсаң, қылышымды әкел» дейді. Ал жігіт: «Егер менің жолдан тапқан інім болсаң, қылышымды әкел» дейді.

Бала шындықты таңдайды: «Сен әкем болғанмен, мені далаға тастадың. Ал ағам әкеліп, бағып-қақты» деп, қылышты ағасына әкеліп береді. Жігіт жалмауызды өлтіреді. Артынша сатқындық жасаған қарындасын да өлтіреді. Сол жерде бірнеше жыл мекендеп, бала да есейіп қалады.

Палуандар, хандар және екі тал гүл

Кейін олар басқа бір шаһарға көшеді. Ондағы хан: «Менің палуаным бар, соны жыққан кісіге қызымды беремін» деп жар салады. Жігіт жолға шығарда інісіне екі тал гүл егуді тапсырып: «Бірі — мен, бірі — сен. Гүл құлпырып тұрса — жолым болды, сарғайса — басыма күн туды, қураса — өлдім. Сарғая қалса, мені ізде» дейді.

Жігіт ханның «Арлан төбет» атанған палуанын жығып, қызын алады. Бірақ көп ұзамай басқа бір патша да: «Менің өгіз палуаным бар, соны жыққан кісіге қызымды беремін» дейді. Жігіт бұл жолы палуанды жығып, қызды інісіне алып бермек болып аттанады. Алайда өгіз палуаннан жеңіліп, тұтқынға түседі.

Сол кезде гүл сарғая бастайды. Бала ағасын іздеп шығады. Көп күн жүріп ағасының үйін тауып, кештетіп келіп қонады. Түнде жеңгесі «мынау менің күйеуім ғой, неге үн қатпайды?» деп ойлап, төр алдында жатқан баланың қасына жақындағанда, бала шынтағымен оны қағып жібереді. Әйел аң-таң болып, орнына қайтады. Таңертең ғана жағдайдың сырын ұғып, бала жолын жалғайды.

Бірнеше ай жүріп, ханның ауылына жетеді. Үлкен той үстінен түсіп, өгіз палуанмен күресіп, оны жығып әрі өлтіреді. Ағасын тұтқыннан босатады. Қызды да алатын болады.

Темір үйдегі опасыздық және аман қалу

«Құда мен күйеуді сыйлаймыз» деген сылтаумен хан арнайы бір үй дайындайды. Іші толған тағам. Бірақ ол үй темірден салынған екен. Кірерде ағасы: «Бұлардың түрі жаман, кірмей-ақ қояйық» дейді.

Інісі болса: «Тәуекел, кірейік, қорықпайық» деп көндіреді. Олар кірген соң сырттағы жұрт: «Жалғыз аттыларға қыз береміз бе? Өртеп жіберейік!» деп темір үйдің сыртына от үйіп, өрт қояды. Үй қызған кезде бала іргесін көтеріп, ағасын ертіп сыртқа шығарып жібереді. Амалы таусылған хан ақыры қызын береді. Үшеуі жолға шығады.

Күш сынасу және жасырын сыр

Жол ортасында інісі ағасына: «Екеуміз күш сынасайық» дейді. Ағасы «ағайындының күш сынасуының жөні жоқ» деп бас тартады. Бірақ бала: «Онда мен кетемін, сені көрмеймін» деп қасарысады. Лажсыз ағасы келіседі.

Інісі: «Ендеше, менің сол шынашағымды ат» дейді. Ағасы амалсыз атады. Сосын өзі де шарт қояды: «Неге атқыздың? Айтпасаң, мен кетемін» дейді.

Сонда інісі шындығын ашады: ағасы жоқта ол ағасының үйіне келгенін, жеңгесінің оны күйеуі деп қателесіп жақындағанын, сол кезде өзін шынашағымен қағып жібергенін айтады. Сол «кінәлі» болғаны үшін шынашағын атқызған екен.

Осылайша арадағы білінбей түйілген күдік тарқап, екеуі өз шаһарына оралып, мұраттарына жетіпті.