Сен Хаукансың, сен бізден баяғыда кеткенсің
Казармада бір адамға сот болып жатты: мәселе өмір мен өлімнің арасына тірелген. Бұл адам — Имбер атанған қарт үндіс, Юконға Ле Барж көлінің төменгі тұсынан құятын Ақ Балық өзенінің ну орманды жағасын мекендейтін.
Оның ісі бүкіл Доусонды ғана емес, жалпы Юкон аймағының мың мильдік о жақ–бұ жағын түгел дүр сілкіндірген. Англосакстер өздері жаулап алған жерлерде ертеден-ақ ерекше заң орнататыны белгілі, әрі ол заң аяусыз, қатал еді. Бірақ дәл осы сотта, Имбердің ісіне келгенде, заң алғаш рет тым жеңіл, тым рақымшыл көрінгендей болды.
Үйлеспейтін өлшем
Ең бастысы, қарапайым арифметикалық тұрғыдан алғанда, жасалған қылмыс пен қолданылатын жаза арасында үйлесім жоқтай көрінді: бұл қылмыскерге тек өлім жазасы кесілуі тиіс екеніне ешкім күмән келтірмейді, алайда бұл — бір-ақ адамның құны. Ал Имбердің мойнында қаншама жанның, қаншама боздақтың қаны бар еді.
Ол бүкіл өмірінде қанша бейбақтың жанын жаһаннамға жібергенін, өзгені қойып, өзі де білмейтін шығар. Бұл аймақтың тұрғындары жол жүріп келе жатып асу үстінде темекісін құшырлана тартып, не кешкілік ошақ басында қоңыр әңгімені қоздатып отырып, шалдың қай жерде кімді өлтіргенін, қалай өлтіргенін, одан соң тағы қаншасын келмеске аттандырғанын жыр қылып айта беретін.
Құрбандардың бәрі — еңбектеген баладан еңкілдеген шалға дейін — түгелдей ақ адамдар болатын. Кейде жалғыздан, кейде жұбымен, енді бірде топ-тобымен өлтірілген. Ешбір себепсіз: қолға ілікті — болды, ажал құшты.
Мұның сыры күні кешеге дейін корольдік атты полицияға да беймәлім еді. Тіпті Юконнан алтын табылып, доминион үкіметі бұл жерге өз губернаторын жіберген кезде де “кездейсоқ жоғалғандардың” жұмбағы жұмбақ күйінде қала берген.
Ең таңғаларлығы — ол өзі келді
Қызықтың да, жұмбақтың да зоры — Доусондағы соттың алдына Имбер өз еркімен, өз аяғымен келген. Көктемнің соңына қарай Юкон мұз құрсауында қыстыға гүрілдеп, деміге өксіп жатқан шақта, кәрі үндіс мұз үстіндегі жалғыз аяқ соқпақпен ілби басып келді де, кенет оңға бұрылып, өзен жағасындағы жайпақ жарқабаққа тырмысып әзер шықты.
Қалаға іліккен бетте ол орталық көшеге аяқ басқанда, көзі жыпылықтап, не істерін білмей тұрып қалды. Төбеден түскендей ғайыптан пайда болған бұл шалға көзі түскендердің бәрі оның сіңіріне ғана ілініп тұрғандай арық, жүдеу екенін аңғарды.
Ол аяғын санап басып, жиюлы жатқан ағаш дөңбектерге жетті де, шеткі біреуіне отырды. Содан күні бойы орнынан қозғалмады. Жанынан ағылған ақ адамдар легі де кешке дейін толастамады: көбісі өтіп бара жатып-ақ артына бір қарап, “тағы бір дұрыстап көріп алайыншы” дегендей кідіріп кететін.
Сол күнгі нағыз көреген — Қортық Диккенсен болды. Бұл өлкеге ол қалтасын долларға, көкірегін үмітке толтырып келген, бірақ доллары желге ұшып, үміті құмға сіңген соң, амалсыз “Холбрук және Мейсон” деген маклерлік кеңсеге есепші болып орналасқан еді.
Кеңсенің тура қарсы алдында өзенмен ағып келген ағаш салындылары үйіліп жататын, Имбер отырған дөңбек — солардың бірі еді. Диккенсен оны таңғы асқа шығар алдында терезеден көріп қалды; қайта оралғанда тағы қараса, шал әлі отыр. Сөйтіп ол күні бойы терезеге қайта-қайта үңіле берді.
Қимылсыздықтың үрейі
Диккенсеннің есіне бұрынғы бір оқиға түсті: орталық көшеде бір итшана тоқтап, үстіндегі адам ұзақ уақыт қозғалыссыз отыра берген. Жұрт оны ұйықтап отыр деп ойлаған. Қараңғы түсерде біреу түртіп оятпақ болғанда, әлгі адам гүрс етіп қарға құлап түскен — баяғыда өліп қалған екен.
“Мынау да сондай бірдеңе болмасын” деген ой Диккенсенді кешкісін сыртқа жетеледі.
Дәл сол сәтте алдынан Эмили Трэвис шыға келді. Ол жіп-жіңішке, әдемі, көзге сүйкімді жас әйел еді; миллионер тау-кен инженерінің қызы ретінде Лондон болсын, Клондайк болсын — қай жерде жүрсе де сәнді киінетін.
Диккенсен қолындағы сигарын терезе жақтауына тастай салып, цилиндр қалпағын басынан көтеріп сәлем берді. Олар он минуттай жай сөйлесіп тұрған. Бір мезет Эмили Диккенсеннің иығынан көше жаққа көз салып еді, кенет қорыққаннан шыңғырып жіберді.
Диккенсен жалт бұрылса, Имбер көшені кесіп өтіп, тура желке тұстарына тақап келіп, қызға тесіле қарап тұр екен.
Имбердің үнсіз “тексеруі”
— Не керек саған?! — деді Қортық Диккенсен батыл көрінгісі келіп, бірақ даусы бәсеңірек шығып.
Имбер мұрын астынан міңгірлей жүріп, Эмилидің тура алдына келді де, басынан аяғына дейін шұқшия қарады. Қарағаны сонша — қыздың бірде-бір жері оның сығырайған көзінің сұғынан тыс қалмады. Әсіресе Эмилидің қызылқоңыр шашы мен алаулап қызарған бетіне ұзақ үңілді.
Ол тіпті батып бара жатқан күннің жұмсақ сәулесі қыздың қызғылт құлағынан қалай өтіп тұрғанын көріп, қызықтағандай тоқтап қалды. Сосын көгілдір көзге ұзақ қадалды. Әлденені күңкілдеп айтып, күс-күс алақанын қыздың иығынан сәл төмен қойып, екінші қолымен шынтағын бүгіп, ақ білегін жоғары көтерді; оның әжімді жүзінен жиреніш пен таңырқау қатар сезілді де, білекті жайымен қайта жібере салды.
Имбер көмейінен бір қырылдаған дыбыс шығарып, қызға ту сыртын беріп, Диккенсенге бірдеңе айтты. Диккенсен түсінбей иығын қиқаң еткізді. Эмили күлді. Имбер қабағын түйіп, екеуіне алма-кезек сұраулы қарап еді, екеуі де бас шайқады.
Имбер амалсыз кері бұрыла бергенде, Эмили дауыстап жіберді: — Ей, Джимми! Келші мұнда! Тезірек!
Джимми — ұзын бойлы, қолапайсыздау үндіс жігіт — көшенің арғы бетінен өтіп келді. Ол ситх тайпасынан болғандықтан, шеткері аймақтарда тұратын басқа аборигендердің ең қарапайым сөздерін ғана білетін. Соның өзінде Имбермен ежіктеп сөйлесе бастады.
Аударма арқылы ашылған мойындау
— Бұл адам Ақ Балық тайпасынан, — деді ол Эмилиге. — Мен оның тілін жақсы білмеймін. Ол ең үлкен ақ адам бастықты көргісі келеді.
— Губернаторды, — деп түзетті Диккенсен.
Джимми аз-кем сөйлескен соң-ақ абыржып, өңі бозарып кетті: — Ол айтады: ақ адам өлтірдім. Көп ақ адам, ақ әйел, ақ бала. Бәрін өлтірдім. Енді өзі де өлгісі келеді.
Диккенсен мұны естігенде: — Есі дұрыс емес шығар, — деді.
Сол арада корольдік атты полицияның полисмені келді (Клондайкта олар көбіне атсыз жүретін). Ол — екі иығына екі адам мінгендей ірі денелі, жауырыны қақпақтай, жұдырығы тоқпақтай жас жігіт. Имбер өзін “биікпін” дегенмен, бұл полисменнің иығынан ғана келді.
Жігіттің көзі суық, сұрғылт әрі өңменіңнен өтетіндей өткір еді; қоладан құйғандай кесек бітімінен ата-бабадан сарқылмай келе жатқан бұла күштің лебі сезіледі. Дегенмен уыздай жастық та бар: бетіне қаны әп-сәтте лып етіп шығып, лып етіп қайта басылатын.
Имбер енді тек полисменге ғана көз салды. Оның иек тұсындағы қылыштан қалған тыртықты көргенде, үндістің көзі ұшқын атып кетті. Сосын қу сүйек қолдарын полисменнің мықынына тигізіп, балтырына қарай сырғыта сипады; шынашақ ұшымен кең кеудені бір-екі рет тықылдатып көріп, иықтағы білеу-білеу бұлшық еттерді басып-басып байқады.
Бұл кезде жандарына біраз жүргінші жиналып қалды: бәрі де ұзын сирақты, кең кеуделі нәсілден — бірі алтын іздеуші, бірі тау тұрғыны, енді бірі осы өлкені алғаш ашқандар.
Имбер олардың әрқайсысына бір қарап шықты да, өз тілінде қатты сөйлеп жіберді.
— Не деді бұл? — деді Диккенсен.
— Ол айтады: мына адамдардың бәрі полисмен секілді, — деп аударды Джимми.
Қортық Диккенсен тапал бойлы болғандықтан, мұндай сөзді мисс Трэвистің көзінше естігеніне іштей қорланып қалды. Мұны полисмен сезіп, жұрт назарын басқаға аудармақ болды: — Байқаймын, шалдың басында “бірдеңе” бар сияқты. Оны тезірек капитанға апарайын. Джимми, сен айт: соңымнан ерсін.
“Қорқақ емессіз” деген баға
Эмили Трэвис Джиммиден сұратты: “Жаңа полисмен қолынан ұстағанда, ол не деді, не ойлады?”
Джимми аударып берді: — Ол айтады: сіз қорқақ емессіз.
Артынша тағы қосты: — Сіз скукум емессіз: өте әлсіз, өте нәзік, кішкентай бала секілдісіз. Сізді жапырақ-жапырақ етіп турап тастау оңай. Ол қатты күлді, қатты таңғалды: сіздей кішкентай әйел мына полисмен секілді дәу, мықты адамдарды қалай туа алады деп.
Эмили көпшілікке тіке қарауға ерлігі жетті, бірақ алма беті алаулап қызарды. Диккенсен де қызарып, не істерін білмей қипақтады. Ал жас полисменнің ұялғаны сондай — шашының түбіне дейін “түтіндеп” кеткендей болды.
— Ей, сен, жүр кәне! — деді полисмен бірден, кең иығымен көпшілікті ығыстыра түсіп.
Имбер Казармаға осылай тап болды. Сол жерде бүкіл қылмысын мойнына алып, одан кейін қайта шыққан жоқ.
Казарма ішіндегі көрініс
Имбердің түрі қатты қажып, шаршаған еді. Бір жағынан кәрілік, екінші жағынан үмітсіздік оны әбден торықтырып, тоздырған. Мыж-мыж бетінде бәрі тайға таңба басқандай: көздері кіртиген, екі иіні түсіп кеткен, еңсесін көтеруден қалған. Шашы бурыл болғанымен, үнемі күн астында жүргендіктен түсінен айырылып, қурап, күлгін тартыпты.
Ол маңайдағы абыр-сабыр, дабыр-дүбірге елең етпейтін: “дүние күл болса да, бәрібір” деген күйде. Кең бөлме алтын іздеушілер мен аңшыларға лық толы; олардың жай сөйлескен сөзінің өзі шалдың құлағында таудан тас домалатқандай тасыр-тұсыр естілетін.
Имбер терезенің алдында отырды. Сыртқы көрініс те оның құлазыған көңілімен үйлесіп тұрғандай: аспанды тұтас қорғасын бұлт торлаған, ауа дымқыл. Юконда көктемгі тасқын: өзен мұздары еріп, қала су астында қалған. Орталық көшеде адамдар қайықпен сырғып жүр.
Кей қайықтар көшеден кілт бұрылып, Казарма алдындағы су жайылған алаңға түседі; жақындай түсіп, шал отырған үйдің астына кіріп жоқ болады. Сосын Имбер қайық тұмсығының қабырға түбіндегі бөренеге тық еткенін, адамдардың суды шылп-шылп кешіп келіп, терезеден кіргенін, дабырласа сөйлеп екінші қабатқа басқышпен көтерілгенін — бәрін естіп отырды.
Әлдебір адам үстелді тықылдатты. Әңгіме тыйылып, тыныштық орнады. Имбер үстелді тықылдатқанға қарады: қолында құзыры бардай. Бірақ ең үлкен бастық — тіпті үстелді тықылдатқанға да бастық — әріректе отырған кең маңдайлы адам екенін ол бірден сезгендей болды.
Оң жақтағы үстелден бір кісі орнынан тұрып, бірнеше парақ қағазды қолына алды да, дауыстап оқи бастады. Әр бет ауысқан сайын жөткірініп, сұқ саусағының ұшын жалап қоятын. Имбер не оқылып жатқанын түсінбесе де, өзгелердің түсініп, ашуланып отырғанын сезді.
Оқу ұзаққа созылды. Бірсарынды үн Имбердің ұйқысын келтіріп, қағаз түгел оқылып біткенде, ол қалғып та кеткен.
Қағаздағы сөздің “сиқыры”
Біреу атын атап, иығынан түрткенде, Имбер көзін ашты. Қарсы алдында өзінің туған жиеніндей бір жас үндіс тұр екен — Хаукан. Бұл жігіт тайпадан ерте кетіп, ақ адамдар арасына сіңген.
— Сен мені танымай тұрған шығарсың, — деді ол.
— Неге танымайын? Сен Хаукансың. Сен бізден баяғыда кеткенсің. Сенің шешең өлген, — деді Имбер жұлып алғандай.
Хаукан миссионерлер үйінде оқып-жазуды үйренген. Қолындағы жұқа қағаздарда Джиммидің көмегімен Имбердің капитан Александерге айтқан сөзі сол қалпында түсірілген еді. Хаукан оқи бастады.
Имбер тыңдап отырып, кенет таңданыстан көзі бақырайып: — Бұл менің сөзім. Бірақ ол сенің аузыңнан шығып тұр, ал сенің құлағың оны естіген жоқ қой, — деді.
— Жоқ, Имбер. Бұл сөздер қағаздан шығып жатыр, — деді Хаукан жымиып. — Құлағым естімейді. Сөздер қағаздан шығып, көзім арқылы басыма жетеді де, ерінім арқылы саған жетеді.
Имбер қара таңбаларға үрейлене қарап, қағаздың бетін сыртынан сипап көрді: — Бұл керемет сиқыршылық. Сен, Хаукан, нағыз көзбайлаушының өзісің.
Хаукан оқуды жалғастырды. Бір жерде “көк мұздың көбесі сөгілмей жатып, бір ақсақ шал кішкентай баласымен пайда болған” делінгенде, Имбер ентіге сөз бөлді: — Бұл рас. Ол көпке дейін шыңғырып, аласұрды. Бірақ сен мұны қайдан білесің? Оны ешкім көрген жоқ қой.
Хаукан басын шайқады: — Қағазға түскен дедім ғой.
Сонда Имбер өз ұғымымен түсіндірді: аңшы аппақ қардағы ізге қарап, қоянның қалай жүргенін, қай жерде тың тыңдағанын, неден қорқып қашқанын, сілеусіннің қалай қуып жеткенін — бәрін “оқып” береді. Демек, Хаукан да қағаздағы “ізді” оқып отыр.
Хаукан қайта-қайта тоқтатпай, ұзақ оқыды. Оқығанының бәрі — Имбердің өз сөзі. Оқып біткенде, Имбер: — Бәрі менің сөзім. Бәрі дұрыс, — деді. Бірақ қартайған басына көп дүние сыймай, енді-енді есіне түсіп жатқанын айтып, жаңа қылмыстарды да тізе жөнелді: Мұз Таудың ар жағынан келген қақпаншыны өлтіргенін, Ақ Балықта жүрген үш алтын іздеушіні құныға тастағанын, Файв Фингерзде салмен келе жатқан біреуді өлтіргенін…
Хаукан аударып отырды, клерк жазып отырды. Бастапқыда жұрт жай ғана тыңдады. Бірақ “бір жирен шашты, қыли көзді адамды алыстан садақпен атып түсірдім” деген жерге келгенде, залдан жирен шашты бір еркек орнынан атып тұрып: — О, құдай атқыр! Құдай атсын сені! Бұл менің ағам Билл ғой! Билл! — деп ышқына айқай салды.
Сол күннің соңына дейін “құдай атқыр” деген сөз зал ішінде қайта-қайта жаңғырып тұрды. Сотты жүргізіп отырған адамның ескертуі де, жанындағылардың басу сөзі де әлгі адамға әсер етпеді.
Имбердің басы тағы да кеудесіне салбырады. Көз алды тұманданып, басы зеңіп, ол айналасын көрмей де, естімей де қалғандай болды; кәрі адамдар секілді баяғы жастық шағын көбірек ойлап, тәтті күндердің бір тұңғиығына сүңгіп кеткендей.
Ең соңғы сұрақ
Хаукан оны қайта оятты: — Тұр орныңнан, Имбер. Бастық сұрайды: сен неге мұндай қылмыс жасадың? Неге сонша адамды өлтірдің? Ал сосын Заңды өзің іздеп келуіңнің сыры неде?
Имбер созалаңдап орнынан әрең тұрды да, дірілдеген, баяу үнмен асықпай сөйлей бастады.
Бірақ бірер минут өтпей-ақ Хаукан кең маңдайлы адамға бұрылып, ағылшын тілінде: — Бұл шал мүлде жынданған. Құдды кішкентай бала секілді: аузына келгенін шатып-бұтады, — деді.
Кең маңдайлы адам салқын қана жауап берді: — Оның шатып-бұтқанын да естуіміз керек. Бір сөзін қалдырмай, бір сөзін өзгертпей, аяғына дейін аудар.