Байыңның жолы қайсы
Ертеде бір бай болыпты. Оның үш ұлы бар екен: үлкені — Жандос, ортаншысы — Табанақ, кенжесі — Майлықараша. Майлықараша небәрі үш жаста екен.
Жолға шығу және алғашқы қастандық
Бір күні екі ағасы «мал табамыз» деп жолға жиналады. Сонда Майлықараша: «Ей, ағалар, мен де барайын», — дейді. Ағалары да келісіп, үшеуі ата-анасымен қоштасып сапарға шығады.
Жолда үлкен тастың түбіне түнейді. Ұйықтарда Майлықараша: «Қорқамын, орталарыңа жатқызыңдар», — дейді. Екі ағасы оны ортаға алып жатады.
Майлықараша бір ұйықтаса, үш күн, үш түн ұйықтайды екен. Сол сәтті пайдаланған ағалары оны бір үйдей тастың астына бастырып кетеді.
Бірақ Майлықараша оянып, қастандықты сезеді. Ол тасты көтере сүйреп, ағаларының ізімен жетіп келеді. Ағалары: «Мына тасты не қыласың?» — десе, ол: «Шешемнің ұршығына бас қыламын», — дейді. Ақыры ағалары тасты әрең тастатады.
Екінші қастандық: терекке байлау
Тағы жүріп, бір теректің түбіне түнейді. Майлықараша тағы да ортаға жатуды сұрайды. Ағалары орталарына жатқызған болып, бұл жолы оны терекке байлап кетеді.
Үш күннен соң оянған Майлықараша теректі сүйретіп, ағаларына жетеді. Олар: «Мына теректі не қыласың?» — десе, ол: «Шешемнің ұршығына сап қыламын», — дейді. Ағалары ақыры теректі шешіп тастайды.
Үш алып және үш ауылдың басталуы
Бір жерге келгенде Майлықараша күрке тігіп, ішіне құлан мен бұланның етін үйеді де ағаларына: «Осыны жеп отырыңдар, мен жер шолып келейін», — деп жалғыз шығады.
Күнбатыс жақта үш алып барын естіп, соларды іздеп табады. Әуелі ең үлкенінің үйіне келеді. Үйде сұлу әйел отыр екен. Әйел: «Байым келетін уақыт болды, аздап қымыз ішіп, тез шыға ғой», — дейді. Майлықараша: «Сабасымен бере тұрыңыз, өзім қанып ішемін», — деп қымызды сарқып ішіп береді.
Алып келгенде Майлықараша: «Атыспақ керек пе, алыспақ керек пе?» — дейді. Алып: «Атыспақ — атаңның басы, алыспақ керек», — деп алысады. Майлықараша алыпты жерге ұрып, басын кеседі.
Дәл осының ізімен ортаншы алыпты да жеңеді. Ал кіші алыппен үш күн, үш түн алысып, оны да жығады.
Кейін үш алыптың үйін көтеріп әкеліп, бөліседі: үлкенінің үйі мен әйелі — үлкен ағасына, ортаншысының үйі мен әйелі — ортаншы ағасына, кенжесінің үйі мен келіншегі — Майлықарашаға тиеді. Үшеуі осылай үш ауыл болып қоныстанады.
Күншілдік, сатқындық және жара
Біраз уақыттан кейін екі ағасы кенже інісінің сұлу әйел алғанын күндеп, өлтірмек болады. Түнде Майлықарашаның қанжарын ұрлап, есігіне көлденең байлап қояды.
Сосын бірі жылқыны дүркіретіп айдап: «Майлықараша, жылқыны жау әкетті!» — деп айғай салады. Майлықараша ұйқылы-ояу жүгіріп шыққанда, аяғын қанжар шауып түсіреді.
Таң ата екі ағасы оны жұртына тастап, көшіп кетеді. Әйелі болса қанжарын, шақпағын, азығын әкеліп беріп, көз жасын тыя алмай кетеді.
Тағдырлас серіктер
Бір күні мұрны жоқ бір адам келеді. Ол екі ағасы қызғанышпен мұрнын кесіп, жұртына тастағанын айтады. Көп ұзамай бір көзі жоқ адам, кейін бір қолы жоқ адам та келеді — үшеуі де ағаларының қастандығынан жапа шеккендер екен.
Осылай төртеуі жолдас болып, бір-біріне сүйеу болады.
Хан тойы және қара жорға айласы
Бір күні Майлықараша мұрны жоқ жолдасына: «Иіскеп көрші, бұл маңда не бар?» — дейді. Ол иіскеп: «Осы тұста бір хан той жасап жатыр, күйеу баласы келіп, қызын ұзатпақ», — дейді.
Майлықараша құбылып, күміс ер-тоқымды қара жорға атқа айналып, тойға барады. Сейіл құрып жүрген күйеу жақ жігіттері қуып ұстай алмай қалады.
Кейін қара жорға қыздардың алдынан өтеді. Ханның қызы алдынан шыққанда ат тосылып қалады да, қыз оны мініп алады. Сол сәтте қара жорға алдын ашық, артын тұман қылып, қызды алып қашып, жолдастарына алып келеді. Олар қызды қарындасындай көріп, қастарына қосады.
Мысық, мейіз және кемпірдің зұлымдығы
Бір күні қыз: «Аға, маған ойнайтын мысық тауып беріңіз», — дейді. Майлықараша мысық тауып беріп, оған: «Анау тауға шықпа», — деп ескертеді.
Қыз ойнап жүріп мейіз тауып алып, мысығын шақырады. Мысық келмей қалады, қыз мейізді өзі жеп қояды. Кейін мысық келіп сұрағанда, ашуланып құйрығымен қыздың отын өшіріп кетеді.
От сұрап алайын деп қыз тыйым салынған тауға қараса, бір жаман қараша үй көрінеді. Сол үйге барса, ішінде кемпір отыр екен. Кемпір: «Шырағым, басымды қарап берші», — деп қызды отырғызады да, қыздың тізесінен, санынан қанын сорып алады.
Аңнан келген жолдастары қыздың өңі қашқанын көріп, себебін іздейді. Әуелі мұрны жоқ жолдасы тығылып бақылап, кемпірдің келіп: «Майлықараша үйде ме, сайман-садақ қолда ма?» — деп сұрайтынын, үйде ешкім жоқ деген соң кіріп, қыздың қанын сорып кететінін көреді.
Келесі күні Майлықараша өзі қалып, кемпірді ұстап алады.
Айла, ант және толық жазылу
Кемпір жалынып: «Мені өлтірмеңдер. Қолы жоқтың қолын, аяғы жоқтың аяғын, мұрны жоқтың мұрнын, көзі жоқтың көзін жазып беремін», — дейді. Майлықараша келіседі.
Ол қызға: кемпір «жұт» дегенде бәрін жұтсын, «түкір» дегенде бәрін түкірсін, бірақ кемпір Майлықарашаны жұтқызғанда түкірмей қоюы мүмкін екенін ескертеді. Ондайда қыз: қанжармен кемпірдің басын шауып, бір бақайын да қалдырмай шабуы тиіс болады.
Солай болады: кемпір басқаларының жоғын орнына келтіріп береді. Ал Майлықарашаны жұтқан кезде түкірмей қояды. Қыз дереу кемпірдің басын шауып түсіреді.
Майлықараша көрінбей кетеді. Сол маңда бір көкек ұшып-қонып жүр екен. Қыз көкекті ұстап, ішін жарып қараса, Майлықараша оның ішінде отырыпты. Осылайша Майлықарашаның аяғы да жазылып, бәрі сауығып шығады.
Қайту және әділ үкім
Майлықараша: «Құдайға шүкір, бәріміз жазылдық. Енді елімізді табайық», — дейді. Қызды қайтпаққа әкелгенде, әрқайсысы өз жолымен жүріп, қыз кімнің соңынан ерсе, сол оны ата-анасына апарып салатын болып келіседі. Қыз Майлықарашаның артынан ереді. Майлықараша оны үйінің маңына жеткізіп, аманаттап тастайды.
Сосын ол екі ағасының ауылына келеді. Ағалары оны танымай, жақындатқысы келмейді. Майлықараша өзін таныстырып, болған жайды айтқанымен, олар бұрынғы қастық райынан қайтпайды.
Ақыры Майлықараша екі ағасының да басын алып, малын иеленіп, дәулеті артып, бар мұратына жетіпті.