Жас қой
Жеңгенің қатаң тапсырмасы
Жеңгесі өзінен төрт жас кіші. Бірақ “жасым кіші” деп ығысып жүргені жоқ: таңертеңнен құлақ етін жеп, шегелеп тұрып айтты. “Бүгін Зейнеппен жолықтырамын, ешқайда қашып кетпе. Кешкісін Әскердің үйі босайды. Бала-шағасымен Көлбұлаққа кетеді екен. Қызды сонда әкелеміз. Қиқаң-сиқаңды қой. Бүгін не бүк, не шік болып шық,” — деп салмақ сала сөйлеп, дік-дік басып шығып кетті.
Әсел — осы ауылдың қызы
Жеңгесінің аты — Әсел, осы ауылдың қызы. Мұның екінші атадан қосылатын ағасы Мінуарға тұрмысқа шыққанына он екінші жыл. Жасы отызға осы көктемде ғана толса да, Әселдің ажары тозыңқырап қалған. Тозбай қайтсін: бірі етегіне, бірі жетегіне жармасқан төрт баланы бағып-асырау оңай ма?
Мінуар ағасы Әселге үйленгенде, Ғұмыр әскерден жаңа келген еді. Өзінен төрт сынып төмен оқыған қыздың келбетін әуелде көз алдына елестете алмай-ақ қойған. Дегенмен екеуі жеңге-қайны болып тез табысты. Ғұмыр Әселдің ашықтығын, ақкөңілділігін жақсы көреді: ашуының зілі жоқ — дүңк еткізіп айта салады да, артынан өзінің не дегенін ұмытып қалады.
Ғұмыр — тым жуас, тым момын
Ғұмыр — бір үйдің жалғыз ұлы. Биыл отыз төртке шықты. Әлі бойдақ. Әсел жеңгесі мұның бойдақтығын жасықтығынан, жуастығынан көреді. Ғұмыр шынында да жуас: момын, үндемес.
Төрт әпкесі де күйеуге тиген соң, қарт ата-анасына қарап үйде қалды. Оқыған жоқ. Өзінің талабы да болмады. Білетіні — жазда қолына ұстайтын шалғысы, қыста — айыры. Өзі жұмысты өкіртіп істейді. Қысы-жазы басынан түспейтін қара ала шәпкісінің күнқағарын қолымен ұстай-ұстай қойып, тепеңдеп жүретіні бар.
Жеңгенің күйіп-пісуі
Әсел әуелде мұның бойдақ жүргенін ептеп әжуалайтын. Келе-келе кәдімгідей ойланатын болды: момын қайнысының өз бетімен қызға сөз айта алмайтынын біліп: “И-и, сен де қанымды ішіп біттің ғой… Әке-шешең атыңды Ғұмыр деп қойғанда, ғұмыр бойы бойдақ болсын деп қоймаған шығар. Ғұмырлы болсын деген де. Ғұмырлы болу үшін адам үйленбей ме, бала сүймей ме?” — деп кейитін кейде.
Ғұмыр жасын үлкендігін де, “қайны жолын” да пайдаланып, жеңгеcіне ұрсып тастауды білмейді. Жеңгесінің күйіп-піскеніне қызықтай қарап, күріштей аппақ тістерін көрсетіп күліп отыра береді.
Әсел талай рет өз құрбыларын Ғұмырға телімек болды. Бірақ Ғұмыр оларға бір ауыз жылы сөз айтуға да жарамады. Оның үстіне, дәл сөз байластыруға келісілген күні не шөптен келмей, не түнгі жылқы кезекке шығып кетіп, Әселді талай ұятқа қалдырған.
“Күл болмасаң, бүл бол…”
Ертеңіне Әсел шақ-шақ етіп: “Өй, иісалмас! Сен өзі қыз дегеннің қандай болатынын білесің бе? Әуелі, сен өмір-ғұмырыңда қыз ернінен сүйіп көрмеген шығарсың. Мына түріңмен саған кім жуысын?! Қу тізеңді құшақтап, қубас өтпексің бе? Қарт әкеңді аямайсың ба? Бүйте берсең, саған дейін жалғасқан бір әулеттің тамырын кесесің ғой… Күл болмасаң, бүл бол! Екінші сен үшін жүгірсем бе!..” — деп тепсініп шығып кететін.
Арада ай өтпей, Ғұмыр “ошақтың бұтын ұстауға лайық” тағы бір шүйкебасты көргенін айтып, аузы жабылмай сампылдап кіріп-шығып жүреді. Бүгінгісі — міне, сол. Таңертең атын суарып келіп, ақырына шөп салып жатқанда Әсел кіріп келді де, шаруасын аяқтатпастан үйге сүйреп әкеліп, әлгі әңгімені айтып кетіп еді.
Киім, қысылу және таса жол
Қас қарая Ғұмыр тағы бір жаққа кетіп қалмақ болды, бірақ тез айныды. Малын жайғап үйге кіргенде, төргі бөлмеден Әселдің дауысын естіді. Апасы екеуі абыр-сабыр. Әсел жеңі қырланып үтіктелген көгілдір жейде мен ақшыл сұр шалбарды Ғұмырдың қолына ұстатты да: “Киін!” — деді бұйырып.
Ғұмыр отыз төрт жылдық ғұмырында тұңғыш рет жеңгесіне әзіл айтпаққа оқталып тұрып, тежеліп қалды. Әлгі жейде мен шалбарды тете әпкесі Үміт бір ай шамасы бұрын төркіндеп келгенде сыйлаған еді. “Осы киімдерді киіп үйленші!” — деп сыбырлағаны да есіне түсті.
Үйге Мінуар ағасы кіріп келгенде, Ғұмыр қуанып қалды: “еркек кіндіктен жалғыз емеспін” дегендей. Сәлден соң үстіндегі жаңа көйлек-шалбарға осқырына қарап, үйден шығып бара жатты. Босағадан аттай бере, сақалын салалаған әкесін, сулығын саусағымен умаждай берген апасын көріп қалды. Күн таудың тасасына жалқынданып батып барады екен.
Әскердің үйі: бақша тұсынан кірген кеш
Әсел жұрт көзіне түсе бермейтін таса жолдарды қуалай келіп, Ғұмырды Әскердің үйіне бақша тұсынан кіргізді. Жеңгесінің бұл тапқырлығына Ғұмыр ырза болды: дәл мынадай киіммен ауыл ортасында жүрмесі анық еді.
Үйге кіре бере Ғұмыр аялдап қалды. Кері бұрылып жүре бергісі келді. Мінуар ағасынан ыңғайсызданды. Оның үстіне, Әсел білегінен аямай шымшып жіберді. Қара жүзіне қан теуіп, көзі бұлдырап, есікті жасқаншақтай ашты.
Дастарқан жайнап тұр екен. Ешкім жоқ. Ғұмыр іштей әлденені — өзінің еркінен тыс бір жайды — күтіп келгенін ұқты. Үй ішінен ешкімді көрмегеніне көңілі қоңылтақсып қалды. Сол сәтте сырттан “жүр, жүре ғой” деген дауыстар естіліп, үйге топ адам кірді. Мінуар ағасының досы Қайырбек пен оның келіншегі Гүлжан еліктей seкиген талдырмаш қызды ортаға алып келеді екен.
Ғұмыр жанарын тайдырып әкетті. Әдетінше қара ала шәпкісінің күнқағарын түземекке қолын шекесіне апарып еді — шәпкісі жоқ. Шашын да дұрыстап тарамағанын ойлап, одан сайын қиналып кетті.
Зейнеп туралы сөз
Дастарқан басында Мінуар ағасы ұзақ сөйледі. Әлде шешен болып кеткен бе өзі — қиялай тартып, орағытып әкеліп, қисынын келтіргенде Қайырбек те сүйсініп: “Әлбетте, солай. Әлбетте, солай,” — деп қоя берді.
Мінуардың айтуынша, Зейнеп — осы ауылдағы Жамал апаның жалғыз қызы. Аурулы шешесіне қарайлап отыр. Ғұмыр қыз шешесінің атын естігенде ғана есіне бірдеңе түскендей болды: Жамал апа ауылдың өр жағында тұратын, анда-санда ілбіп төмен түсіп бара жатқанын ғана көретін.
Сөз соңында Мінуар екі жастың төргі бөлмеде оңаша сөйлескені жөн екенін ұқтырды. Мұнда тек Әсел қалмақ. Қайырбек пен Гүлжан қоштасып тұрып: “Бәрін ақылмен шешіңдер. Бала емессіңдер,” — деп шығып кетті.
Төргі бөлмедегі үнсіздік
Әсел жылы сөйлеп, Ғұмыр мен Зейнепті төргі бөлмеге кіргізіп жіберді. Әскер үйінің шығыс тұсы жарлауыт: осы тұстан ауылды қақ жара Шілік өзені өтеді.
Ғұмырдың күйі
Ғұмыр екі қолын қайтерін білмей, біресе қалтасына салып, біресе қайта шығарып әбігерленді де, терезе алдындағы үстелге тақалған орындыққа отыра кетті. Зейнепке қарай алар емес. Саусақтарын бір жазып, бір қосып, терезеден көз алмай телміріп қалды.
Ол бірінші болып отырып қойғанын да кейін түсініп, ыңғайсызданды. Абырой болғанда, жарық сөндірулі еді — Зейнеп байқамаған сияқты.
Зейнептің ішкі дауысы
Зейнеп “жігіт алдымен орын ұсынады” деген әдеп күткен. Есіктің көзінде не кері кетерін, не алға басарын білмей тұрып қалды. Есік сәл ашылып, Әсел тәтесінің қолы арқасынан итергенде ғана ес жиды: батыл басып келіп, Ғұмырдың қарсысына отырды.
Іштей ол Ғұмырды бұрыннан білетіндей: бададағы сиырды айдап келе жатып, қарагер атымен таптап кете жаздағанын, сыртынан “дүлей” деген сөз естігенін есіне алды. “Осы кісіге мен қалай тұрмысқа шығам? Өзі менен он төрт-он бес жас үлкен…” деген ой қинай түсті.
Екі жақтың да қорқынышы
Зейнеп өзін “жетім” деп басынғандай көрді. Ауру анасы, қол байлаған тұрмыс, оқуға бара алмау — бәрі бір-біріне тіреледі. “Ағам болғанда ғой… бетіме ешкімді жел қып тигізбес еді,” деп іштей егілді. Көз жасын саусағының ұшымен сүртіп, Ғұмырға көрсетпеуге тырысты.
Ғұмыр да өзінен түңілгендей еді: “Мына қалпыммен кімге керекпін? Ауылдастар айтатындай, шынымен дүлей шығармын…” Құрдастарының қағытуын, өз өмірінде “үйленсем” деп бір де бір рет шындап талпынып көрмегенін ойлап, еңсесі түсіп кетті.
Ай сәулесі батыстан нәзік себезгілей бастаған шақ еді. Түн ауылды құшағына алып, тіршілік біткен барақат тапқан. Екеуі де үнсіз — бір-бірінің барын ұмытып кеткендей.
Ән және айдың судағы бейнесі
Түн орталай бергенде, ай сәулесі терезеден еркін еніп, бөлме ішін шамалап ажыратуға бола бастады. Дәл сол кезде Зейнептің ойын өлеусіреп шыққан ән сазы бөліп жіберді.
Ғұмырдың күтпеген қыры
Ән айтып отырған — Ғұмыр екен. Ол терезедегі пердені умаждай ұстап, сыртқа тесіліп қалыпты. Еріндері болар-болмас қимылдап, беріле әндетеді. Сөзі анық естілмесе де, мұңы басым әуен жанды ерітетіндей.
Зейнеп таңырқап қалды: “Бұл кісі де ән айтады екен ғой… жүрегі қара тас емес екен…” деп, үнсіз тыңдай түсті.
“Қарындас, қараңызшы…”
Ән кенет үзілді. Ғұмыр орнынан дүр көтеріліп, терезеге қадала түсті. Жас баладай бір нәрсеге еміне қарап, ләззат алып тұрғаны байқалды. Ол ошарыла бұрылып: “Қарындас, қараңызшы, қандай әдемі!” — деді.
Зейнеп терезеге үңілді. Шілік өзенінің байырқалай аққан тұсында айдың бейнесі қонақтап тұр екен. Көктегі айдан да әдемі: судың жағаға асыққан толқындарымен дір-дір етіп, қорғансыз ғана мөлт-мөлт қозғалады.
Ай сәулесі су бетінен көшкен уақытта, Ғұмыр мен Зейнеп сөз байласып шыққан еді.