Бұлардан аман қалғаны Әбдіжәміл ғана
Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов (1924 жылғы 22 қазан, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды кентінің Үшкөң ауылы) — Қазақстанның халық жазушысы, ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан ірі суреткерлердің бірі, қоғам қайраткері.
Қысқаша дерек
- Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері.
- Оңтүстік және Прибалтика майданында қызмет атқарды: Луганск түбінде миномет ротасында саяси қызметкер болды, кейін штабта қызмет етіп, Балтық маңындағы Курляндия плацдармындағы шайқастарға қатысты.
- Шығармалары ондаған шетел тіліне аударылып, қазақ әдебиетін әлемге танытты.
Өмірбаяны
Тегі мен әулет шежіресі
Нұрпейісовтің ата-тегі Арал маңын ежелден қоныс еткен. Жетінші атасы — Тайқожа батыр. Одан Қалдан, одан Арғынбай би, одан өз заманында асқан байлығымен танылған Сыланбай тарайды. Сыланбайдан — Нұрпейіс, Нұрпейістен — Кәрім, Нәжім, Қали атты ұлдар туған. 1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына осы үш ағайынды және Кәрімнің ұлы Әбдіжәміл қатысқан. Сол төртеудің ішінен елге аман оралғаны — Әбдіжәміл ғана.
Әкесі Кәрім қыран салып саят құрған, ауылнай қызметін атқарған. Соғысқа дейін балық колхозында жұмыс істеген. 1944 жылғы 21 сәуірде Тернополь маңындағы ұрыста қаза тапқан.
Өмір жолы: балалық, оқу, қалыптасу
Жазушы өз естеліктерінде руының Жақайым екенін, арғы тарауы Бәйдібек, Бәйімбетке барып тірелетінін айтады. Әулет ішінде батыр да, би де, елге белгілі адамдар да өткенін баяндай отырып, әр атасының мінез-құлқы мен өмір салтын әсерлі штрихтармен суреттейді.
Арғынбай би туралы ел аузындағы бір әңгімеде ол ұсынылған сусынға қатысты астарлы сөз айтып, «ақылды ішсе — дана, ақымақ ішсе — диуана болатын ас» деп, ерніне ғана тигізіп қайтарып береді.
Балалық шағы Арал өңірінің тұрмысымен, теңіз жағалауының тіршілігімен сабақтас өтті. Ол кезде Арқа өңіріндей жаппай аштық болмағанын, балық аулаған елдің өзегі талмайтынын айтады. Мектептегі оқу жолы да үзік-үзік болған: бір жыл аяқкиімнің жоқтығынан бармай қалғанын, кейін сыныптан сыныпқа әр жерде оқып жүріп аяқтағанын еске алады.
Оқыған кітаптары
Сәбит Мұқановтың «Адасқандар», «Жұмбақ жалау» романдары, Мұхтар Әуезовтің «Абай» эпопеясының алғашқы кітаптары, Сервантестің «Дон Кихот» романының қазақша аудармасы — жасөспірім шағындағы рухани серігі болған.
Алғашқы жазушылық талпыныс
10-сыныпта оқып жүргенде повесть жазуға бел буғанын, бірақ әскерден оралғанда бұрынғы жазбаларының жоғалғанын айтады. Қатесі көп болғандықтан, «жоғалғаны жақсы болды» деп түйеді.
Соғыс жылдары
1942 жылы орта мектепті тәмамдаған соң армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысады. Қысқа мерзімді курстарды бітіргеннен кейін Оңтүстік және Прибалтика майданында қызмет етеді. Луганск маңында миномет ротасында саяси қызметкер болады, кейін штабта қызмет атқарып, Балтық бойындағы Курляндия плацдармындағы шайқастарға қатысады.
Жазушы естеліктерінде сол дәуірдің ауыр шындығын — тәркілеу кезеңін, ашаршылықтың ел тұрмысына салған жарасын, майдандағы психологиялық қысымды жасырмай айтады. 1943 жылдың наурызында лейтенант шенін алғанын да атап өтеді.
Әдебиетке келу және қоғамдық қызмет
1946 жылғы желтоқсанда әскерден босап, армия қатарында жүріп бастаған «Курляндия» романын аяқтауға кіріседі. Қолжазбаны баспаға тапсырғаннан кейін бір жыл Қазақ мемлекеттік университетінде оқиды. 1954 жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітіреді. Тырнақалды еңбегі үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықтың лауреаты атанады.
Прозадағы табанды еңбегімен қатар, сыншылық ой-пікірі және публицистикалық мақалаларымен де танылды. 1962–1964 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының органы — «Жұлдыз» журналының бас редакторы болды, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Кейін ұзақ жылдар бойы шығармашылықпен шұғылданып, халықаралық Қазақ ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенті атанды. 2000 жылы ПЕН клуб жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығаруға ұйытқы болды.
Шығармашылығы
Алғашқы романы: «Курляндия»
Әбдіжәміл Нұрпейісов әдебиеттегі қадамын бірден күрделі жанрдан — романнан бастады. Майданнан оралған жауынгердің бойындағы алапат әсер мен ішкі серпін оны қалам ұстауға жетеледі. Нәтижесінде бірнеше жылдық табанды еңбектен кейін «Курляндия» (1950) романы дүниеге келді.
Шығарманың көркемдік бітіміне қатысты әртүрлі пікір айтылды. Автордың өзі де кейін бұл дүниені қайта қарап, өңдеп, ықшамдап, толықтырып «Күткен күн» (1958) атауымен қайта шығарды. Мұндай қайта өңдеу — көркемдік сапаны жетілдіруге бағытталған саналы қадам еді.
Жазушының өзін-өзі қатал бағалауы да белгілі: соғыстан кейінгі «шала сауатты қалпымен» роман жазғанын айтып, сол тұстағы кемшіліктерді жасырмайды. Дегенмен сыншы Тахауи Ахтанов бұл романда жас қаламгердің талантын, соғыс шындығын көркем елестете алатын шеберлігін, сондай-ақ қазақ тілін образ жасауға ұтымды қолданғанын атап өтеді.
Эпикалық тыныс: «Қан мен тер», «Соңғы парыз»
Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы мен «Соңғы парыз» дилогиясы — жазушының ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің ірі табыстарының бірі. Бұл шығармалар арқылы ХХ ғасырдағы қазақ қоғамының күрделі қақтығыстары, рухани серпілістері мен тарихи жарақаттары кең тынысты көркем полотноға айналды.
Әдебиеттанушы Ақселеу Сейдімбек Нұрпейісовтің өмір бойғы жазғанын тұтас бір эпопеяға теңеп, оны «ХХ ғасыр және қазақ әлемі» деп атауға болатынын айтады: ғасыр басындағы сергелдең — «Қан мен тер», ғасыр ортасындағы сұрапыл — «Курляндия», ғасыр соңындағы сүргін — «Соңғы парыз» біртұтас сабақтастықта көркем жүйе құрайды.
Әлемдік танылуы және әдеби орта бағасы
Жазушының шығармалары отызға жуық шетел тіліне аударылып, ұлттық әдебиетті әлемге танытты. Ол туралы әр елдің көрнекті қаламгерлері мен сыншылары тебірене жазды. Олардың қатарында Луи Арагон, Юрий Казаков, Сергей Баруздин, Анатолий Ким, Лев Аннинский, Шыңғыс Айтматов, Мұстай Карим және өзге де көптеген әдебиет қайраткерлері бар.
Ақселеу Сейдімбек Нұрпейісовтің әр басылым сайын өз мәтінін қайта-қайта қатаң сүзгіден өткізіп, өңдеп, ұштап отыратын жанкештілігін ерекше атап өтеді. Бұл — көркем сөз құдіреті алдындағы жауапкершіліктің, қаламгерлік мінездің айқын көрінісі.
Марапаттары
- Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені.
- Қызыл Жұлдыз ордені.
- Еңбек Қызыл Ту ордені.
- Құрмет белгісі ордені.
- КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.
- Қазақ КСР-інің халық жазушысы (1985).
- Қазақстан Республикасының Отан ордені.
- 200 томдық «Бүкіләлемдік кітапхана» сериясын дайындауға белсене қатысқаны үшін РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы (соның ішінде Мұхтар Әуезовтің екі томдығына жазылған алғысөзі үшін).
Ескерту: КСРО Мемлекеттік сыйлығын Қазақстаннан алған қаламгерлер қатарында Мұхтар Әуезов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Жұбан Молдағалиев аталады.