Каһар хан
Баяғыда Қаһар деген хан болыпты. Ол дүниеге көзі тоймайтын ашқарақ, адамға жаны ашымайтын, қанішер жауыз екен. Ханның Шомбал ноян деген қолбасысы болыпты: күші бар, даңғойлығы сай, ызақор, морт мінезді.
Қаһар хан кезекті жорықтарының бірінде жеңіске жетіп, ұлан-асыр той жасайды. Сол замандағы ғұрып бойынша мұндай тойларда өнерпаздар елдің ерлерін, айбынды батырларын, жақсы кісілерін мадақтап, жыр айтып, би билейді екен.
Сол тойда елдің жақсы кісілерін мақтап жырлаған Тулақ жырау Толарсақ деген жас жігіттің мергендігін, мейірімділігін, жомарттығын, мәрттігін, ерлігін дәріптейді. Бұрынғы тойларда өз аты ғана аталып жүрген Шомбал ноян бұған қатты ызаланады.
Шомбал ноянның айқайы:
— Тоқтат! Жетер зарлауық! — деп ақырады ол.
Той-думан ортасындағы тұғырда қырандай қалықтаған Тулақ жырау жырын бұрынғыдан бетер үдете түседі:
Батыр да батыр, батыр көп,
Шоқпары бар, күші бар.
Сол жігітті айт батыр деп,
Ел сүйсінер ісі бар.
Қазанбұзар, үй тентек,
Кімге тірек болар жар.
Даңғаза, даңғой, құр селтек,
Болар ма батыр іші тар.
Сыпайы болса, сыйымды,
Сыйласа кепті, жиынды,
Батыр деп соны біледі ел,
Ондай ердің тілегі — ел...
Ашу кернеген Шомбал ноян ұртын шайнап, аш бүркіттей шабынады. Сол бетімен Қаһар ханға барып, той-жиынды тараттырады. Қолшоқпары Шомбалдың сөзін жерге тастамай, хан дереу Толарсақты шақыртады.
Әке алдындағы борыш
Ханның шабарманы келгенде, Толарсақ қарт әкесі Тобышаққа ет турап, мипалау жасап беріп отыр екен. Тепсіне келген шабарман хан жарлығын жариялайды:
Хабар:
— Хан иемнің жарлығы, бір Алланың құдіреті! Толарсақ, итке сүйек болар жерің келді, иманыңды айта бергейсің!
— Хан жарлығына қарсылық жоқ. Бірақ мына қарт әкемнің тамағын беріп, төсегін жайлап салған соң барамын. Хан иеге солай деп айт, — дейді Толарсақ.
Шабарман қанша асықтырса да, Толарсақ әкесінің тамағын беріп, төсегін жайлап салмай шықпайтынын көріп, ханға барып жауапты жеткізеді. Хан одан сайын ашуланады.
Біраздан соң Толарсақ келіп, хан алдына тағзым етеді:
— Алдияр, тақсыр, жетпіске келген қарт әкеме тамақ беріп, төсегін саламын деп кешіккенімді кешіріңіз. Әміріңізге құлдық!
— Әкеңе қандай тамақ бересің? — деп, мысқылдай сұрайды хан.
— Мипалау жасап, жіліктің майын шағып беремін. Ол кісі өте кәрі еді, тақсыр: жылы-жұмсақтан басқаға тісі өтпейді.
Хан қасындағы молдаға бұрылып: «Кәрісі бардың пәлесі бар» дегенім осы. Әкежанды жігіт, қазір бар да, сол әкеңді өз қолыңмен өлтір. Сөйтіп құтыл ол пәледен!
— Молда, сен жаз: менің ұлы жарлығым бойынша алпыс жастан бір күн асқан кәрілердің түгел басы алынсын! Бұл жарлықты хан жендеттері орындасын!
Қатыгез жарлықтың салдары
Хан жарлығына қарсы тұрар хал болмайды. Ел-жұрт жендеттердің қолында өлімге кетіп бара жатқан ата-аналарымен қош айтысып, жылап-сықтайды.
Тобышақ қарттың сөзі:
— Е, балам, мен асарымды астым, жасарымды жасадым. Ұл өсірдім, қыз өсірдім. Жастық шағым жайсыз өтсе де, сендерге разымын. Мен үшін бейнет көрмеңдер. Бер мені хан жендетінің қолына...
— Жоқ, әке! Жастық шағыңыздың ең қызық кезін бізге арнадыңыз. Бала үшін қандай қиындыққа болса да шыдадыңыз. Сол ата-ананы қартайғанда күту, ардақтау — ұрпақтың парызы. Мен сіз үшін, өз ата-анам үшін қандай бейнет көрсем де дайынмын, — дейді Толарсақ.
Бұл — шын ықылас, берік серт еді. Қарт әкені ешкімге сездірмей жасырып ұстау, асырап-бағу күн өткен сайын қиындай береді. Ай өтеді, жыл өтеді.
Кердала шөлі: ақылдың құны
Бір күні озбыр хан тағы да обығады. Ол Кердала деген шөлде, Құлантау деген таудың үңгірінде ат басындай кесек алтын бар деген лақап сөзді естиді. Содан кейін жаны жай таппай, алтынды алмақ болып аттанады.
Шөлдің қыспағы
- Шілде. Құмды боран. Сусыз шөл.
- Ат болдырады, азық таусылады.
- Адамдар мен мал шөлден қырыла бастайды.
- Қанша құдық қазғанмен, ауыз шаюға су шықпайды.
Сол кезде сандық ішінде жасырын жатқан Тобышақ қарт кілт тесігінен сығалап, сыбырлап сұрайды: — Балам, бұл неғылған шу, қандай заман болды?
— Әке, апат болды. Кердаланың шөлінде адам да, мал да сусап қырылып жатыр. Қазған құдықтан су шықпайды. Алып келе жатқан ауыз су таусылды.
Қарттың кеңесі
— Саспа, балам! Қайратыңды жина. Қосыңа бар да, барлық сиырды босатып жібер, соңынан ере бер. Сиыр бір жерге тоқтайды: мұрындарын шүйіріп, көздерін алартып, жерді иіскелейді. Сол жерді қазсаң — су шығады.
Толарсақ әкесінің сөзін ұғып, сандықты ашып, ең соңғы бір құты суды қасына қояды. — Шөл басып жата беріңіз.
— Балам, жер қазасың, шөлдейсің. Суды өзің ала кет. Ең болмаса тына-тына жұтып, сусыныңды қандырып ал, — дейді әкесі.
— Мен суды өзім қазып шығарып ішем ғой, әке, — деп, жолға шығады.
Сиырлар қызғылт-қоңыр көлеңкеге қарай шұбап барып, бір шоғыр құм сағыздың түбін иіскеп, өкіріп-бақырып үйіріледі. Толарсақ сол жерден құдық қазады: суы мол, тастай суық, тұщы. Елдің де, малдың да шөлі қанады.
Маңызды ой: Ата сыйлап, ақылын тыңдаған ұл мал мен жанды ажалдан арашалап қалады.
Құлантау үңгірі: айла мен аман қалу
Кердалада сусындап, күйленген хан қосыны Құлантауға жетеді. Обығып келген хан ат басындай алтынды кесегімен құшақтауға асығады.
Үңгір аузына келеді: аузы тар, іші кең, түбі терең, үңірейген қараңғы. Тасты да талғамай жұта салатын аждаһаның көмейіндей.
Хан әмірімен Шомбал ноян он жігітті ертіп, үңгірді бойлап кетеді. Біраздан соң дауыс та, сыбыс та естілмейді. Тағы он адам, одан кейін он алты адам кіреді — бірақ ешкім қайтпайды. Хан адамдарды үсті-үстіне айдай береді. Үңгірге кірген жанның бірде-бірі оралмайды.
Тобышақ қарт тағы да сыбырлап сұрайды: — Балам, бұл неғылған шу, қандай заман болды?
— Әке, апатқа ұшырадық. Құлантаудың үңгіріне кірген адамдар қайтпай жатыр. Кезек маған да таяп қалды. Сіздің тамағыңызды сайлап берейін деп келдім... кім біледі, мені қайта көресіз бе, жоқ па. Тойып алыңыз, — деп, Толарсақ әкесіне жылы-жұмсақ ұсынады.
Үңгірдің құпиясы
— Саспа, балам! Тілімді алсаң — өлмейсің. Үңгірдің түбі терең әрі қараңғы, іші толған кісі жейтін құмырсқа. Үлкендігі — иттей. Кіргендерді солар жеп жатыр.
— Ер-тұрманыңды, киім-кешегіңді қара маймен майлап ал: иісіне құмырсқа жоламайды. Астыңа қулық құлындаған бие мін. Құлынды үңгір аузына байлап кет. Алтын өз жарығымен көрініп тұрады. Соны ал да, биені тебіне бер: ол адастырмай, құлынына алып келеді.
Толарсақ әке сөзін ұғып, үңгірге кетуге ыңғайланады. — Ал, мен кетейін, әке!
— Жолың болсын, балам! Мына тамақтан бір күндік азық ала кет.
— Жоқ, әке. Азық алмаймын, сіз жеңіз. Қарныңыз ашып қалмасын. «Қарт адамның арқауы — азық» деуші еді әжем.
Қаһар хан қатаң бұйырады: — Алтынды алмай оралмайсың!
Толарсақ әкесінің айтқанындай қамданып, үңгірге кіреді. Жиналған жұрт оның аман шығуына үмітпен қарап: «Кешегі көзіміз көрген Тобышақтың жалғызы еді, тоса тұрайық, тілеуін тілейік», — деседі.
Күн батқанда үңгір аузына байлаулы құлын ышқына кісінейді. Сол сәтте үңгір түбінен биенің кісінеген үні естіледі. Жұрт қуанып, үміттене түседі.
Әлден уақытта Толарсақ аман-есен шығып, алдындағы ат басындай алтынды Қаһар ханның алдына тастай салады. Хан ес-түсінен айырылғандай алтынды құшақтап, ботадай боздайды.
— Уа, менің ең сүйікті батырым! Елді де, малды да шөлден құтқардың. Ажал тұнған шыңыраудың түбіне түсіп, ат басындай алтынды алып шықтың. Ал менен тілегеніңді айт: не тілесең де беремін!
Бір тілек және бір жарлықтың күшін жою
— Мархабатыңызға құлдық, тақсыр. Менің сұрайтыным: жетпіс бір жасқа келген әкемді тірі қалдырсаңыз екен.
— Әкең өлтірілмеп пе еді? — дейді хан аң-таң қалып.
— Әкем тірі. Елді шөлден құтқарған да, мені ажалдан қаққан да, ат басындай алтынды алудың жолын тапқан да — сол кісі, — дейді Толарсақ.
Қаһар хан ақылға келіп, сол күннен бастап қарт кісілерді өлтіру туралы жарлығын күшінен қалдырады. Сөйтіп ел-жұрт қайтадан қамсыз өмір сүре бастайды.