Бала еркек бала

Қарттардың зары және Қарамолданың уәдесі

Ертеде бір кемпір мен шал өмір сүріпті. Екеуінің перзенті болмай, қартайған шағында әбден қажып, өлім халіне жақындапты. Бір күні кемпір аяқ астынан, құдайдың құдіретімен, ештеңе сездірмей сырқаттанып қалады. Шал «өліп қала ма» деп алаңдап, ел ішінен бақсы-балгер іздейді.

Халық арасынан «үшкіргені қате кетпейтін Қарамолда деген молда бар» деген хабар тарайды. Шал іздеп жүріп, сол Қарамолданың өзін табады. Қарамолда түрі суық, дәулетті, қолынан іс келетін адам екен. Бірақ бір еркек балаға зар болыпты, үш қызы ғана бар екен.

Ем, бата және туған ұл

Шал молданы үйіне шақырып, қонақ етіп күтеді. Қарамолда бір апта қонып, кемпірді емдеп жазады. Қайтарында шал жалғыз сиырының бұзауына ен салдырып береді. Молда дұға жасап, бата беріп: «Бір айдан кейін екіқабат боласың. Толғатарда мені шақыр, атын өзім қоямын», – дейді.

Айтқаны келіп, тоғыз ай, тоғыз күн толғанда кемпір толғатады. Шал молданы шақырып әкеледі. Көп кешікпей ұл туады. Қарамолда азан шақырып, баланың атын Кәрім қояды да: «Алты жасқа толғанда өзіме оқуға жібер. Өзім оқытып, адам қылып шығарамын», – деп қайтады.

Баладан айырылу және сағыныш

Кәрім алты жасқа толғанда кемпір баласын қимай, жылап бергісі келмейді. Бірақ шал: «Әуелі құдай, екінші молданың дұғасымен осы халге жеттік», – деп, баланы жетектеп Қарамолдаға апарып тапсырады.

Қарамолда баланы қабылдап тұрып: «Өзім шақырмай келме», – деп қатаң ескертеді. Үйге қайтқан шал да, кемпір де зар еңіреп қалады. Айлар жылға, жылдар ғасырға айналғандай өтіп, сағыныш екеуін де қажыта береді.

Сарай алдындағы сыр және төрт құс

Ақыры шыдамай, шал «бір көріп, бір сүйіп қайтайын» деген оймен Қарамолданың үйіне барады. Таңертең намаздан кейін молданы жолықтырғанымен, молда оны тағы да ұрысып қайтарады: «Балаң әлі әріпті таныған жоқ. Өзім шақырмай келме!»

Шал жылап қайтып бара жатқанда, сарайдың алдында бір жігіт жолығады. Әлгі жігіт хәл сұрап, ақыры: «Ата, жыламаңыз. Ол балаңыз мен боламын», – дейді. Бұл – Кәрім еді. Әкесі баласын құшақтап, мауқын басады.

Айтқанындай, шал төртінші құсты ұстап алады. Сөйтсе, алдыңғы үш құс – молданың үш қызы, ал соңғысы – Кәрімнің өзі екен. Қарамолда ұлы болмаған соң Кәрімді өз баласындай қылып, әкесін ұмыттырмақ болыпты.

Бала – арғымақ, базар – сынақ

Үйге аман келген соң, біраз тыныстаған Кәрім әкесіне: «Әке, мал тауып берейін», – дейді. Ертеңіне ол жирен қасқа арғымаққа айналатынын, әкесі базарға апарып он мың ділдәға сатсын, бірақ ноқтасын бермей, өзінде қалдырсын деп қатаң ескертеді.

Шал базарға барып, атын сатады. Ақшаны көріп есі шығып, ноқтаны ұмытып кетеді. Кешке Кәрім келіп сұрағанда, шал ақшаның түгел екенін айтады, бірақ ноқтадан айырылғанын мойындайды. Кәрім: «Ештеңе етпес» дейді де, келесі күні қайтадан арғымаққа айналатынын ескертеді. Бірақ шал тағы да сол қателікті қайталайды.

Үшінші рет Кәрім бұрынғысынан да көрікті қара көк арғымақ болады. Мұны аңдып жүрген Қарамолда базарға жеткізбей-ақ, далада-ақ сұрағанын беріп, арғымақты алып қояды. Шал тағы да ноқтасын ұмытып кетеді.

Темір үй, уәде және қашу

Қарамолда арғымақты темір үйге қамап, төрт тұяғын қыл арқанмен шандып, қозғалмастай етіп бекітіп, есігін құлыптап тастайды. Мұны молданың кіші қызы сезіп қалады: саңылаудан торғай болып кіріп, Кәріммен тілдеседі. Кәрім уәдесінен таймайтынын айтып, қыздың көмегімен босап шығуға келіседі.

Молда сыртқа кеткенде қыздар «әке әкелген ат қандай екен» деп көруге келеді. Үлкен қыз кілтті әкелгенде, кіші қыз сиқырмен шегесін босатып жібереді. Атты далаға шығарады. Кіші қыз «суарайық» деп құдыққа алып келеді. Екі үлкені су тартып жатқанда, кіші қыз ноқтаны сыпырып алады да, ат шабақ балыққа айналып, құдыққа сүңгіп кетеді.

Дария, сақина және хан қызы

Ертеңінде молда келіп, аттың құдыққа түсіп кеткенін естиді де, шортан балыққа айналып қуады. Шабақ құдықтың көзінен өтіп, үлкен дарияға қосылады. Дария жағасында қолын жуып отырған бір қыздың саусағына ол алтын сақина болып ілігіп қалады. Қыз – ханның қызы екен.

Қарамолда судан адам болып шығып, «сақинамды бер» деп ұмтылады. Бірақ хан қызының нөкерлері молданы маңайлатпай, мазақ қылып қайтарады. Қыз кешке сақинаны шешкенде, сақина тіл бітіп: «Мен сақина емеспін, адам едім. Қорықпасаң, адам қалпыма келейін», – дейді. Қыз алғаш шошыса да, келісім береді. Сақина ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу жігітке айналады.

Ертеңіне дәл солай болады: тары шашылады, молда тауық болып териді, кейін тышқанға айналады. Қыз табанын көтергенде, тары шолақ мысық болып келіп, Қарамолданың мойнын қиып жібереді.

Үйлену, тақ және әке-шешеге оралу

Қыз жігітті әкесіне ертіп барып: «Сақинам жігіт болды, сүйінші беріңіз», – дейді. Хан қуанып: «Сүйіншіңе өзіңді осы жігітке қостым», – деп батасын береді. Жігітке тағын тапсырып, ел билігін ұстатады.

Біраз уақыт хан болған соң, жігіт әке-шешесін есіне алып, қайтуға рұқсат сұрайды. Хан рұқсат беріп қана қоймай, тоғыз нарға жүк артып, жасау-мүлікпен шығарып салады. Жігіт ата-анасын қуантқан соң, Қарамолданың шаһарына соғады.

Кіші қыздың шарты және соңғы шешім

Қарамолданың кіші қызы оны күтіп отыр екен. Жігіттің басқа әйел алғанын көріп, көңілі бұзылып: «Уәдең бойынша алсаң алдың мені. Алмасаң, осы қаланы түгел өртеп жіберемін», – дейді.

Жігіт бұл сөзден аса алмай, кіші қызды тоқалдыққа алады. Шалдың қараша үйінің екі жағына екі ақ отау тіктіріп, өзі хан тағына мініп, бар мұратына жетіпті.