Мәртебелі мырза
Аурудың үстіне — арыз, уайымның үстіне — кезек
Түнде құяңы қатты ұстап, тұла бойы көтертпей тұрса да, Кистунов таңертең қызметіне келіп, арызшылар мен банк клиенттерін қабылдай бастады. Оның өңінен қажыған, қиналған адамның белгісі байқалатын: демін зорға алып, әрең сөйлеп отырды.
Ол көне салоп киген, сырт келбеті сасық қоңызға ұқсап кеткен бір арызшы әйелге: — Не керек еді сізге? — деді.
Шукина не сұрады?
Әйел сөзді төпелеп төге жөнелді: күйеуі — коллеждік асессор Шукин — бес ай ауырғанын, сол себепті үйде емделіп жатқанда «себепсіз» отставкаға шығарылғанын айтты. Ең сорақысы — айлығын алуға барғанда, оның жалақысынан 24 сом 36 тиын ұстап қалыпты.
«Не үшін?» дегеніне: «Жолдастық кассадан ақша алған, оған басқа чиновниктер кепіл болған» деген жауап алыпты. Шукина мұны заңсыз санады: күйеуінің оның келісімінсіз ақша алуы мүмкін емес деп табанды түрде дәлелдеді.
Шукина көзін жыпылықтатып, орамалын алмақ болып салопының жанқалтасын қарманып еді. Кистунов арызын алып, оқи бастады да, иығын көтеріп: — Кешіріңіз, мұныңыз қалай? Ештеңе түсініп отырғаным жоқ. Ханым, сіз жаңсақ келген боларсыз. Еріңіз қызмет істеген ведомствоға барыңыз, — деді.
Әйел болса, «онсыз да бес жерге бардым, ешкім арызымды алмайды» деп, титығына жеткенін айтты. Күйеу баласы Борис Матвеич «Кистунов беделді адам, көмектесе алады» деп бағыттағанын да қоса кетті.
Негізгі қайшылық
Кистунов қайта-қайта түсіндірді: Шукин қызмет еткен жер — соғыс-медицина ведомствосы, ал мұндағы мекеме — жеке меншіктегі коммерциялық банк. Яғни, бұл мәселе банктің құзыретіне кірмейді.
Шукина басын изеп, «түсіндім» дегендей болды. Бірақ дәл сол сәтте: — Онда маған 15 сом болса да бергізіңіз, — деп, сөзді басқа арнаға бұрып әкетті.
Кистунов күрсініп: — Ұқтыра алмадым сізге… Ажырасу туралы арызбен дәріханаға бару қандай ерсі болса, бізге мұндай арызбен келу де сондай ерсі, — деп ашулана сөйледі.
Шукина қысымы
Әйел жылап жіберді. Өзін «әлсіз, қорғансыз жанмын» деп қайталап, тұрмыс ауыртпалығын тізбектеді: пәтершілермен соттасу, ерінің дауын қуу, шаруамен жүгіру, ораза ұстау, туыстарының жұмыссыздығы… Түн бойы ұйықтамағанын айтып, жанын аяуды сұрады.
Кистунов жүрегі қағып тұрғанын сезді. Бір қолымен жүрегін басып, тағы түсіндіремін дегенде, дауысы шықпай қалды. — Айып етпеңіз, сізбен сөйлесе алмаймын, — деп қолын бір-ақ сермеді де, — Алексей Николаич, өзіңіз түсіндіріңіз, — деп қызметшісіне қалдырды.
Ол кабинетіне кіріп, бірнеше қағазға қол қойды. Ал сыртта Алексей Николаичтің бірсарынды жуан даусы мен Шукинаның жыламсырап, байбаламдаған үні ұзаққа дейін тынбады.
Күйзелістің жұғуы
Әуелі Алексей Николаич қажыды, кейін оның орнына бухгалтер келді. Бухгалтер де шаршап, Шукинаны «тоңмойын» деп іштей күйінді. Ал Кистунов су құйылған графинге қайта-қайта ұмтылып, жүйкесі тозған күйі отырып қалды.
Жарты сағаттан соң Кистунов қоңырау соқты. Алексей Николаич кіріп: — Қанша айтсақ та ұқпайды. Біз «бас» десек, ол «құлақ» дейді, — деді.
Швейцарды шақырып шығарып жіберу жайы да қозғалды. Бірақ Кистунов қорықты: — Жоқ, жоқ… Ойбайлап, төңіректі басына көтереді. Бұл пәтері көп үй… біз туралы не ойлап қалар… — деді.
Ар жақта сөз ауырлап кетті: Алексей Николаич шыдамын тауысып, кемпірдің маңдайын нұсқап, үстелді тақылдатты. Шукина ашуға мініп, өзін қорланғандай көріп, адвокатқа баратынын, «генералдарыңа барамын» деп айқай салды.
Кистунов есікті ашып, у-шудың үстінен түсті. Шукина оған жүгіріп келіп, қызметкердің өзін мазақ қылғанын айтып шағымданды. Кистунов әлсіреп: — Жақсы, ханым… тексеремін… шарасын көремін… Барыңыз… кейін… — деп әрең айтты.
Бірақ Шукина тыншымай: — Сонымен мен қашан аламын? Маған бүгін ақша керек! — деді.
Ақырғы шешім: «құтылудың» құны
Кистуновтың көзі қарауытып кетті. Бар демін сарқа күрсініп, орындыққа отыра кетті де: — Қанша керек еді? — деп сұрады.
— 24 сом 36 тиын. Кистунов әмиянынан бес сомдықты суырып, әйелге ұсынды: — Алыңыз да… жөнеліңіз!
Шукина ақшаны орамалына орап, тығып қойды да, қылымсиып: — Ендеше ерімнің қайтадан жұмысқа тұруына көмектесе аласыз ба? — деп тағы сұрады.
Кистуновтың дауысы әрең шықты: — Мен кетемін… аурумын… жүрегім қатты қағып тұр, — деді.
Ол шығып кеткен соң, Алексей Николаич дәрісін алдыртып, бәрі жиырма тамшыдан ішіп алып, жұмысқа отырды. Ал Шукина Кистуновтың қайта келуін күтіп, ауыз бөлмеде швейцармен сөйлесіп, тағы екі сағат отырды.
Келесі күні Шукина тағы да келді.
Аударған: А. Елшібеков